Emblem 53

De twede klippe die te mijden staet/ is quae geselschap/ met af-maninge van 't selve/ waer mede de twee wijste ende Godtsalichste koningen/ te weté/ David/ en Salomon/ beyde haer schriften begonnen hebben/ om te toonen hoe grooten af-keer sy daer van waren hebbende/ Psal. 1.1. Prov. 1.10. 'tIs niet vreemt

Want

By een krepel leertmen hincken, By den vuylen leertmen stincken, Ionge lieden, wie ghy zijt, Quaet geselschap dient gemijt.

En wijders/

By wolven en uylen Daer leertmen huylen.

Van gelijcke/

Van het peck Blijft een vleck.

d'Ervarentheyt spreeckt selve:

Die met honden gaet te bedt Deelt van hare vloyen met.

Qui se couche avec les chiens, se leve avec les puces.

't Is daerom nae de kunst gesprocken:

Sumuntur à conversantibus mores. Sen.

Segt my met wié dat ghy verkeert Soo heb ick uwen aert geleert.

Het quaet is gantsch vruchtbaer: een siecke kan dickwils veel gesonde in sieckten brengen; maer veel gesonden en sullé noyt door haer geselschap een eenigen siecken lustigh en fris maecken;

Een kleyn getal van rotte peeren Dat kan aen duysent gave deeren.

Maer boven alle saecken is het exempel van de ouders van groote kracht/ ten aensiene van de jonckheyt/ soo ten goede/ als ten quade/ en daerom

Nemo errat uni sibi. Sen.

Al ghy die jonge kinders voedt, Let watje segt, en watje doet; VVant wat het zy, en hoe het gae De sone doet den vader nae, De dochter gaet haers moeders gangh, En dat haer gantsche leven langh.

In een pijpers huys (seyt de spaignaert) leert een yder fluyten.

En la casa del alboguero, todos son albogueros.

A la maison du fluteur, tous sont jouuers des flustes.

Maer niet het doé alleen/ maer oock yder woort buyté tucht gaende/ is hier gantsch schadelick.

Laet geen kint vuyle reden hooré VVant kleyne potten hebbé ooré.

Wat aengaet de leeringe selfs/ daer toe segh ick alleenlick

Ea pueris discenda sunt, quibus viri sint usuri. Plutarch.

Dat een yder dat best leert als hy een kint is, Dat hem best sal te passe komen als hy een man is.

En of al schoon de eerste beginselen in het leeren niet ten besten voort en willen/ de moedt is daerom niet verloren te geven/

Nullus idem est diuturnus, & præcox fructus.

Een kint verstandigh voor de jaré Dat sietmé dickwils qualick varé.

Ons spreeck-woort seyt/ Vroegh hengst/ vroegh guyl. En vorder

Vroegh rijp, vroegh rot, Vroegh wijs, vroegh sot.

Ick besluyte dan hier/ en segge

Niet dat soo wel gedijt Als rijp te rechter tijt.

Maturè, non citò.

IONGELINCK.

t'Samen-spraecke tusschen PHILEMON en PVDENS.

Philemon. Wel Pudens! wat veranderingh is dit? ick vinde u nu een jongelingh/ daer ick u onlancx niet als een kint en liet; te rechte seyt men

Groene kersen worden root, Kleyne kinders worden groot.

Pudens. Ist wonder?

Ad virile robur per pueritiam itur. Sen.

De boom daer ghy nu vrucht af leest, Dat is wel eer een rijs geweest.

Philemon. Maer hoe dus gekleet / als of ghy tot reysen veerdigh stont?

Pudens. Ick meyne dat het voor my lang genoech onder dé roock van mijns moeders schouwe geseten is. Hier goet en elders goet.

Nul en pris En son pais.

Niemant is in weerde In sijn eygen eerde.

Sie ick't niet alle dage?

Men acht geen verstant In sijn eygen lant.

En daerom (nae my dunckt) ist best wat te reysen/ om alsoo/ door vreemde talen/ en aen-neminge van heusche manieren / aensienlicker t'huys te komen; want anders placht men ons licht te seggen

Die thuys sijn jonckheyt heeft versleten, En by den bry-pot heeft geseten, En daer geen letters heeft gegeté, Wat kan de goede slocker weten?

In tegendeel/

Die lange leven en verre reysen Die leeren op haer saecken peysé.

Philemon. Ick sie dat ghy u seggé met spreeck-woorden en spreucken soeckt vast te maecken; maer als ick u mette selve munte soude betalen/ heb ick niet wel eenige spreucken gehoort die vry al wat anders klincken? Hoe seyt men niet in't gemeen?

Al reyst een los-hooft buytés lants Noch blijft hy wel een domme gans.

En wederom

Gaet sent een esel nae Parijs Ghy krijgt hem weder even wijs.

En voor reden

Wie over zee veel plach te swieré Verandert lucht, en geen manieré.

Tot besluyt

Hoe dattet gaet, of hoe het is, De botten blijven plat-vis,

En of al schoon de manieren vande soodanige somtijts al wat verandert worden/ 'tis selden in beter.

Iamais bon cheval, ou homme N'amenda pour aller a Rome.

Te Romé ging noyt man of peert, Of 'twas des vry te minder weert.

En wat de vrouwen aengaet (die al mede somtijts reysen willen sonderlinge onder decksel van bedevaerden/ om in't voor by gaen daer van mede wat te seggen) daer heeft het spaens spreeck-woort het stuck (mijns oordeels) wel geraeckt;

Ir Romera y boluer Ramera.

Aller pelerine & revenir putain.

Hier is te letten (om de aerdigheyt van de spreucke recht te vatten) dat Romera (beteyckende eé pelgrimessche/ ofte een vrou-mensch die in beevaert gaet) maer een letter en verschilt van Ramera, beteyckenende een oneerlick wijf/ dat wy een hoere noemen.

Reyst vrou of maegt in bedevaert Sy krijgt wel licht een lichté aert.

Pudens. Daer is misschié al wat aé / Philemon, maer des niet te min so houde ick vast dat vreemde landen/ vreemde oogé/ en vreemde streken/ diemen in't reysen dickwils ontmoet/ ons al vry wat leeren konnen.

Die hier en daer eés wort genepé, En dickwils by den neus gegrepé, Al is hy plomp, hy wort geslepen.

De reden daer van is klaer/

Apres domage Chacun est sage.

Harde steenen slijpen yser, Harde stooten maken wijser.

Philemon. Men segge wat men wil/ en men soecke waer men wil/ ons nederlants spreeck-woort luyt ende sluyt meesterlick:

Wilje wel zijn, wilje rusten? Soeckt het niet in vreemde kusté, Eygen huys en eygen dack Dat is vry een groot gemack.

A chacun oiseau Son nid est beau.

Elck vogel prijst sijn nest; Ghy dan vaert nae Oost of West, Eygen huys is alderbest.

Pudens. Hier stelle ick een ander tegen/ dat mede sijn bescheyt heeft;

Patria est, ubicunque bene est.

Al waer men is in goeden stant, Dat is al med' ons Vaderlant.

En wat het rusten aengaet/ daer op segge ick/

Geé jongmá mach om rusté peysé Die buyten is gesint te reysen, Maer ismen oudt, of sieck, of moe, Dien stae ick eerst het rusten toe.

Philemon. Gelooftet/ waer datmen komt daer vint men sijn weert t'huys.

Want

En tout pais mordent les chiens.

Honden hebben tanden, In alle landen.

Men houde soo veel van reysen alsiné wil/ ick hebbe nochtans eens gelesen seecker boecxken van D. Joseph Hal/ in't Engels geschreven / daer van het op-schrift is Quo vadis? daer in hy veel goede redenen by brengt/ die soo geheel seer voor het veel reysen niet en zijn. Alle beweginge (seyt hy) maeckt onruste/ en die beyde ongenoegen; daer in het tegendeel de geluckige stant des Hemels wort afgebeelt by ruste. Ghy dan/ die so genegen schijnt te zijn tot reysen/ siet toe dat ghy niet eenmael met berou en koomt uyt te roepen/ soo als onlangs seker jongelinck (ons niet onbekent) met leet-wesen dede/ ten tijde hy veel en lange door de werelt gedwaelt en gemaelt hadde; In't reysen (seyde hy) heb ick menigen Engelot uyt-gesonden/ die noyt haren meester eenige tijdinge weder en brachte/ en dit dede ick soo lange tot dat ick een burger van al de werelt was geworden/ ende een vreemdelinck so in mijn vaderlant/ als aé mijn eygé selvé/ en quam alsoo thuys meer beladen met gebreken/ als met gelt/ meer met waen / als met wijsheyt. Dan niet te min so bekenne ick/ dat de gene die met een goet voornemen uytgaen/ niet te lange uyt en blijven / ende een goede reys-lesse met nemen/ somwijlen wel yet goets thuys konnen brengen.

Pudens. Ick wenste wel soo een reys-lesse te hebbé/ ick soude die voor my/ als een draet in een dool-hof/ ende als een leyts-man opte wegen gestadigh aen de hant houden; ghy daerom (isser yet sulcx by u) ick bid u en spaert geen broot voor de vrienden.

Philemon. My is onlancx soo een reys-lesse ter hant gekomen/ ende my dunckt soo ghy die met ernst woudt in't werck stellen ghy soudter u wel by bevinden; doch op dat ghy des te meerder kennisse mochte krijgen/ soo wil ick u deselve jegenwoordelick eens voor-lesen/

Ghy, hoort toe En staet wat stil,

Pudens. Soo ick doe En soo ick wil.

Reys-lesse.

Philemon. Een vader had een rauwé quant Die wou gaen reysen uyt het lant, Om eens te leeren metter daet, Hoe dattet inde weerelt gaet, Hy (die wist hoe de jonkheyt malt, En waerse dickmael henen valt, Bysonder alse buyten dwangh, Mach hebben haren vryen gangh) Riep sijnen soon ter zijden af Daer hy hem dese lesse gaf:

Nadié (seyt hy) mijn weerde kint Dat ghy tot reysen zijt gesint, So hoort doch hier op mijné raet, Die ick geleert heb uytte daet;

Eerst, waer ghy u tot reysen set, Begint den dach met u gebet; Want haver geven aen u beest, En Godt te bidden inden geest, Schoon dattet beyde tijt vereyst, En doet geen hinder alsmen reyst.

Dan is noch vorder mijn bevel, Gaet kiest voor u een reys-gesel; Want reysen sonder mede-maet, En was noyt wijse lieden raet; Maer kiest een vrient van uwé aert, Die hant en herte reyn bewaert, En niet en helt nae vuyl bejach Dat jonge lieden schaden mach; Noyt speelder ymāt met het peck Die niet en hield een vuyle vleck.

Maer ghy, die u tot reysen stelt Begintet nimmer sonder gelt; Want die wil reysen achter lant, Die hebbe munte byder hant, Dat is een kruyt vā groote kracht VVaer op de gansche werelt acht, En als u dat geselschap faelt So wort ghy selden wel onthaelt.

Doch gelt te dragen over al, Dat baert by wijlen ongeval, Ghy, vrijt u van dat ongerief, En dient u van een wissel-brief; VVant dat en is geen lastigh pack, Maer voor die reysé groot gemak.

Voorts, wilt ghy reysen met verstant, Soo hebt een kaerte byder hant, Van yder rijck dat ghy betreet, Op dat gy daer de gronden weet, En kent by nae de gantsche kust, Ook eer ghy daer oyt hebt gerust.

En isser onder wege dan, Een wijs, geleert, of deftigh man, En laet niet, of besoeckt den vriét, Vermits het u ten nutte dient; De wijsheyt is een rijcke schat, Wie die genaeckt ontfangter wat.

Wanneer ghy vanden peerde sit, En van het reysen zijt verhit, En eyst terstont geen bier of wijn, Want dat en kan maer hinder zijn, Toomt hier en elders uwe lust, Dat is de grondt van uwe rust, Niet al, niet al, dat ons behaecht, En dient den mensché nagejaecht.

Stelt u dit voor een vaste wet, Dat ghy op alle dingen let, Dat ghy gestaech u voordeel doet, Met al wat yewers u ontmoet.

De werelt is een wonder boeck, Het maekt sijn leser wōder kloeck, Maer wie het sonder oordeel leest, Die blijft gelijck hy is geweest; Ghy doet niet als de meesté hoop, Maer doet met aēdacht uwé loop, Hoort ghy een sneeg, een geestich man, Daer hoorje dat u leeren kan; Siet ghy een ongesouten geck, Leert noch al yet uyt sijn gebreck, Leert mijden dat hy qualijck doet, En hoemen sotten vieren moet. Int korte, waer ghy d'oogé keert, Siet datje 'teen of 'tander leert. Al watmen hoort of watmen siet Die leere wil die leerter yet; Wat isset of ghy verde rijt? En in een goet geselschap zijt, En dan in eenigh lustigh velt, Veel cristallijne beecken telt, Of elders in een open wout Vint schoone slooten op-gebout, Vint Prinçen huysen neer geruckt, Vint torens in het stof gedruckt, Vint puyn, en ick en weet niet wat Daer eertijts stōt eē schone stadt; Vint weder dreven nieu geplant, Tot çiersel van het gantsche lant, Vint hoven na de kunst gemaeckt, Daer vā dat gy de vruchté smaekt, Vint rotsen uytermaten hoogh, Oock verre boven 'smenschē oog, Vint ander vreemt en nieu gewas, Daer van men noyt te vooren las,

Voorwaer al dat en acht ick niet, Ten zy dat ghy wat verder siet, Ten zy u dom en grilligh hert Besetter, en oock beter wert; 'tIs niet gereyst, 'tis maer gedwaelt Indienmé daer geé wijsheyt haelt. Waer gy oyt gaet of hené treckt Houdt staegh u beurs en hert bedeckt; En melt niet door een lossen praet Van waer ghy komt of hené gaet, En min noch wat u herte jaegt, Want dat heeft menigh man beklaegt. Siet! waer men gaet, of waer men reyst, Noyt dient geseyt al watmé peyst; Een heusche mont is altijt goet, Doch meest voor een die reysen moet. Nu voorts, op dat ghy schouwen meugt Veel malle grepen van de jeugt, So laet geé dranck u meester zijn, Het zy dan bier, of heete wijn, Want die gebruyckt in overvloet En is te gener plaetse goet, Maer als ghy uyt den lande zijt Soo dient hy boven al gemijt: Doch so ghy eens wert over-last, Of van een heeten damp verrast, So mijt noch al een vorder quaet, En loopt niet mallen over straet, Maer houdt u stil soo langen tijt Tot datje weder nuchter zijt. Begeeft u noyt des avonts laet, Noch op den wech, noch opte straet: Vroech uyt te gaé, vroech onder 't dack, Dat is gesont, en groot gemack. Des nachts te loopé hier en daer, Dat is niet anders als gevaer. Ghy, laet dé nacht en haer bejach, En doet u saecken by den dach; Want dat men in het duyster doet VVort opten lichten dach geboet. Kijft niet in't bed of aendé heert, En twist ook niet met uwé weert, Maer is hy vils, of niet te pluys, Betaelt, en soeckt een ander huys. En twist niet met u reys-gesel, Spreekt ymant qualick? antwoort wel, Schoon spreecken is van groote kracht, Het maeckt oock harde koppen sacht. Bewaert u ooch, u mont, u beurs, En hoet u voor eé vrouwe-keurs, En mijdt u voor een mede-maet, Die op die gladde wegen gaet; Oock wacht u voor den dobbel-steen, VVant dit zijn kanckers in het been.

Eē dinck dat gy niet sparé moet, Dat is de rant van uwen hoet, Grijpt die vry dikwils metter hāt, En hier, en in een ander lant, Want 'tis een saeck die gunst verweckt, En die tot geenen kost en streckt; Ick achte voor de jonckheyt goet Eē trage beurs, een rappé hoet.

Geen oog in ymants anders brief, Geé hant-spel met eés anders lief, Geen vingers in eens anders tas, Want dat geé man oyt lief en was.

En kiest niet licht eé nieuwé vriét, Of weet te vooren of het dient; De werelt is te lijdich boos, De menschen al te bijster loos· Dus niemant al te licht betrout, Wāt dat heeft menig mā berout.

Wanneer u ymant noot te gast, Ghy, doet u maeg geen over-last, Let meer, op dat gy leeren kondt, Als lust te geven aen den mont; En brēgt misschié dā ymant voort Een goet, een sneeg, een geestigh woort, Ontfangt dat met eé vrolick hert, Gelijck een schat ontfangé wert; En als gy tot u woon-plaets keert Segt dā, wat heb ick daer geleert? Wat brēgt of schēkt my desé dach Dat my ten goede dienen mach? En naer een neerstigh ondersoeck Soo schrijft in uwen tafel-boeck, Al dat u herte wel beviel Dat is als voedsel aen de ziel, Dat is u beter inden mont, Als al dat op de tafel stont.

Mijn kint, houdt altijt desen sin, Gelijckt de By', en niet de Spin; Al wat ghy hoort, en watje siet, Al watter hier of daer geschiet Dat weegt, dat proeft, en kipter uyt Dat wel, dat soet, dat geestig luyt· Maer koomter eenigh vuyl bejach Haelt dat noyt weder aé dé dach, Maer wijstet spoedig vander hant, En laetet uyt het vader-lant.

Gy treet nu uyt mijn huys alleen, En keert noyt weder met u tweé, Brengt ons doch hier geé bastaert-kint, Dat maeckt een vader ongesint; Brengt ons doch hier geen dertel wijf, Met u gepaert uyt tijt-verdrijf, Iae noyt op vryen eens en peyst Soo lange ghy daer henen reyst; ,,Te trouwen als men leeren moet ,,Dat dede noyt eé jongman goet, ,,Men queelt hier om sijn gantsche jeucht ,,En dat al om soo korte vreugt.

Ghy daerom, wat ick biddé mach, Behoedt u voor soo quaden slach, En om een blijde nacht of twee En steeckt u in geé eeuwig wee.

Maer om hier van te zijn bevrijt, So maekt dat gy voorsichtich zijt, En woont of koopt u kosten niet Alwaer ghy vlugge dochters siet; Ick weet hoe licht de losse jeugt Wort om-gevoert door geyle vreugt, En als men dan te samen malt, Waer isset daer men niet en valt? Daer stroo en vyer te samé koomt Wat onheyl diéter niet geschroōt?

Nu, Soon, gaet vordert uwe reys, En houdt mijn les in u gepeys, En als ghy dan eens weder-keert Gesont, beset, en wel geleert, Soo sal men hier, van stonden aen, Voor u 'tgemeste kallif slaen.

Pudens. Gewisselick dese reys-lesse / bestaende in korte verskens/ is van lang bedencké/ ende daerom soo ter loops niet in te nemé; want (naer ick die begrijpe) soo steeckter meer in als in een plen haringh; ick bidde u laet my een keersse aen de uwe ontstekē/ ick wil seggen/ laetse my uyt-schrijven/ soo ben ick geholpen/ sonder u verlies.

Philemon. Ick ben des te vreden Pudens, doch met dit bespreck; dat ghy sult aen-nemen / niet alleenlick op uwe reyse deselve vlijtelick in't werck te stellen / maer oock acht te nemen op alderhande voor-vallende spreucken en spreeck-woorden/ ende de selve by memorie op nemen/ om ons daer van deelachtich te maken/ soo wanneer ghy weder in't vader-lant keeren sult; op dat also het mes dat den appel gesneden heeft (als de kinderen plegen te seggen) al lacchende mach t'huys komen.

Pudens. Gantsch ondanckbaer moeste ick wesen/ so ick sulcx op u begeerte niet aen en nam te doen: siet daer mijn hant/ ick verbinde my sulcx nae te sullen komen/ en neme met een van u mijn af-scheyt.

Philemon. Doet ghy nae u woort/ so wil ick vertrouwen dat gy uwé naem met eene lettere wel mocht vermeerderen/ en in plaetse van Pudens, Prudens sult mogen heeten op u weder komste. Maer dewijle ghy my vermaent hebt geen broot voor vrienden te willen sparen/ soo moet ick/ voor mijn af-scheyt/ u onder andere mede deelachtich maken van een vreemt geval dat ick verstont een reysenden man bejegent te zijn; waer op ick een seker bedencken t'anderen tijden gehadt/ en op't papier gebracht hebbe / ontfangt dat by geschrifte voor een Vaer-wel-gifte op dese uwe reyse/ ende voor al op de groote reyse van hier in de andere werelt; en op dat ghy de meyninge des te beter vatten moocht/ soo wil ick't u eenmael voor lesen; de galm van de stemme kan al mede wat geven:

La priere ny l'avoine n'empesche pas la journeé.

Nous apprenons en diverses façons Des sages, des fols, des mauvais, & de bons.

Men kan verstant en wijsheyt trecken Van quade/ van goede/ van wijse/ van gecken.

Benè Lipsius Epist. ad Lanoium in Italiam iter molientem, Hæc tria, inquit, mihi serva, frons sit tibi aperta, mens clausa, lingua parca.

Ne monstre jamais le fond de ta bourse, ny celuy de ton cœur.

Si es nuicts tu fais tes pas Aux coups tu te hasarderas.

D'un mauvais hoste Tost t'en oste.

Una aguia para la borsa, Y dos para la bocca.

Vne aiguille pour la bourse, Et deux pour la bouche.

Buone parole, ma guarde la borsa.

Bourse close, teste descouverte.

Cortesia de bocca, mucho vale e poco costa.

Courtois de bouche main au bonnet, peu couste & bon est.

Ne te fie en nul d'aujourdhuy Si de sel n'as mangé un muy.

(*) Even dit selve is gemerckt geweest by Antigonus koninck van Macedonien; want op een tijdt, als Philippus sijn sone by den Fourrier-meester te wege hadde gebracht dat hem herberge was aen-gewesen, ten huyse van sekere weduwe, drie schoone dochters by haer hebbende, de koninck den fourerder voor-nemende, geboot hem scherpelick dat hy den jongen prince, sijnen soon, dadelick uyt soo engen plaetse in een ruymer gelegentheyt soude doen verhuysen, en dat hy, van des te doen, geensins in gebreke en soude blijven. De wijse Vorst gingh heusselick en als ongemerckt voor-by 'tgene hy wel wiste dat sijn soon voor hadde, en nam de veranderinge van sijn herberge opte engte van het huys daer de weduwe met haer drie dochters in woonde, wetende watter uyt soo een by-een-wooninge te verwachten stont. Plutarch. in Apopht.