Adagia 1001–1100

Σπεῦδε βραδέως. id est, Festina lente. Proverbium hoc non invenustam aenigmatis speciem prae se fert, propterea quod constat ex verbis inter sese pugnantibus. Ideo que referendum est ad eam formam, quam in operis huius initio demonstravimus, nimirum eorum, quae per ἐναντίωσιν, id est, contrarietatem efferuntur. Quod genus est illud, δυσδαίμων εύδαιμονια. id est, infelix felicitas. Nec absurde coniectasse videatur, si quis effictum existimet ex eo, quod est apud Aristophanem in Equitibus, σπεῦδε ταχέως, i. Propera propere, ut illusor quisquis is fuit, τὴν ἀναδίπλωσιν in ἐναντίωσιν commutarit. Ad hunc autem figurae colorem atque ad hanc allusionis facetiam, non mediocrem gratiam adiungit tam commoda, tamque absoluta brevitas, quae & ipsa velut in gemmis, itidem & in adagiis nescio quo modo peculiariter decere mihi videtur, & ad precii miraculum facere. Etenim si vim ac sententiam aestimes, quam haec tam circum cisa vocum brevitas in se complectitur, quam sit fecunda, quam gravis, quam salutaris, quam ad omnem vitae rationemm late patens, profecto facile discesseris in hanc sententiam, ut in tanto proverbiorum numero non arbitreris ullum aliud esse, perinde dignum, quod omnibus incidatur columnis: quod pro templotum omnium foribus describatur, et quidem aureis notis: quod in principalium aularum valvis depingatur, quod primatium inscalpatur anulis: quod regiis in sceptris exprimatur: denique quod omnibus ubique monumentis repraesentetur, ptopagetur, celebretur, ut quod tantopere expediat semper cuiusque obversari animo, quo nusquam non occurrat oculis, nulli quidem mortalium non maximo suturum usui, praecipue tamen principibus, & iis, quibus, ut verbis dicam Homericis, Λαοίτ᾽ ἐπιτετράφαται καὶ τόσσα μέμηλε. id est, Commissi populi, ac tam multa negotia curae. Quandoquidem a plebeiae sortis hominibus, si quid forte sit, vel praetermissum socordia, vel admissum temeritate, quemadmodum iactura levor, ita et incommodum, quod acceptum est, faciliore remedio sarcitur. At vero principis vel unica cessatio, semelve praecipitatum consilium, deum immortalem, quas tempestates nonnumquam excitat, quantas rerum humanarum ruinas secum trahit? Rursum si adsit τὸ σπεύδειν βραδέως, hoc est, maturitas quaedam, ac moderatio simul ex vigilantia, lenitudineque temperata, ut neque per temeritatem quidquam faciat paenitendum, neque per socordiam quidquam praetereat, quod ad Reipub. commodum pertinere videatur, quaeso te quid esse possit hoc imperio felicius, firmius,stabiliusque? quanquam haec felicitas haudquaquam ipsis imperii terminis circumscribitur, quin undique longe lateque ad finitimos populos dimanat, nec usquam aeque locum habet Hesiodium illud: Πῆμα κακὸς γείτων, ὅσσον τ᾽ ἀγαθὸς μέγ᾽ ὄνειαρ. Proinde equidem existimo, proverbium hoc, si quod aliud, optimo iure, βασιλικόν, id est, Regium appellari debere, non tantum ob eam, quam modo diximus, causam, verumetiam quod duobus his vitiis ingenia principum fere peculiarite videantur esse confinia. Nam fortunae favor, rerum affluentia, tam paratae voluptatum illecebrae: praeterea protinus licere quicquid collubitum fuerit, denique pestilentissimum illud assentatorum εῦγε, semperque parati, quicquid quocunque modo dictum factúmve fuerit, arrisus, applausus, adgratulatio: haec inquam atque id genus alia, non mirum, si quibusdam socordiam concilient. Maximè si his omnibus fomentis aetas iuventa contigerit, & huius comes rerum imperitia. At è diverso fit nonnunquam, ut insitus ille principum ingeniis vigor, & impetus quidam, ut ita dixerim, leoninus, adauctus amplitudine fortunae, excitatus rerum maximarum successibus, inflammatus vel iracundia, vel ambitione, vel aliis huiusmodi cupiditatibus. extimulatus consiliis praeferocibus, transversos rapiat aliquoties, ac tum ipsos, tum omnem imperii molem in praecipitium auferat. Quanquam si quidem in alterutram partem peccandum sit, non paulo praestiterit, regem impendio lentum esse, quàm plus aequo praecipitem. Homerus Agamemnoni vitiosam quandam animi mollitiem, hoc est, τὸ βραδέωςaffinxisse videtur: ut eius nullum egregium facinus afferatur, aut animosum, nisi cum ob ereptam Chryseidem stomachatur, et Achillem sua spoliat Bryseide. Rursum Achilli parum moderatos impetus, hoc est, τὸ σπεύδειν, attriburit, nisi si cui tum σπευδειν βράδως videtur, cum in consilio districto gladio regem impetiturus, à Pallade coercetur, admonitus ut in tra convitia duntaxat indignetur. Atqui hoc ipsum erat impotentis animi, in frequenti principum consessu, tot probris, tam manifestis convitiis in eum debacchari, penes quem rerum erat summa. Achillem imitatus videtur Alexander ille magnus, ac plane vicit, quippe quem eousque praecipitem egerit impetus animi, ut in amicissimos etiam ferrum distrinxerit. Agamemnonem Sardanapalus est aemulatus, sed ita aemulatus, ut longo praecesserit intervallo. Quin utriusque generis innumerabiles invenire liceat, qui vel huius inertiam, vel illius ferociam referant: perpaucos autem reperias, qui, proverbium hoc secuti, tempestivam celeritatem cum prudenti tarditate recte miscuerint, nisi quod pro multis unus sufficit Fabius ille Maximus, cui cognomen etiam additum Cunctatori: qui cum sibi laudem peperit immortalem, tum Romano Imperio cunctando restituit rem, aliorum ducum inauspicata celeritate iam ad extrema redactam. Itaque non sine causa est factum, ut hoc σπεῦδε βραδέως in tantum arriserit duobus imperatoribus Romanis, omnium facile laudatissimis, Octavio Augusto, & Tito Vespasiano, quorum utrique singularis quaedam aderat animi magnitudo, cum incredibili quadam lenitate, facilitateque coniuncta: ut, cum amabili morum popularitate, omnium animos sibi devinxissent, nihilo setius tamen pari diligentia, si quando res virum postularet, celeriter res maximas confecerint. Octavius igitur hoc dicto tam impense delectatus est, quemadmodum in Noctibus Atticis libro decimo capite undecimo narrat Aulus Gellius, & hunc secutus Macrobius Saturnalum li 6. ut non in sermonibus modo quottidianis crebrius usurparet, verum etiam epistolis suis frequenter insereret, admonens his duabus vocibus, ut ad rem agendam adhiberetur simul & industriae celeritas, et diligentiae tarditas. Quod quidem Gellius Latinis existimat unico verbo dici, matura. Nam Maturari, quod neque praeproperfiat, neque serius, quam oporteat, sed ipso in tempore. In hunc sensum usurpasse Maronem, cum ait Aeneidos libro primo: Maturate fugam. Quanquam omnino vox haec apud auctores significat idem quod festinare, sed ita festinare, ne tempus legitimum antevertas. Siquidem festinata recte dixeris etiam praepropera, maturata non dixeris. Neque dissident ab his, quae Suetonius tradit in huius vita: Nihil, inquiens, minus in duce perfecto, quam festinationem, temeritatemque convenire arbitrabatur. Crebro itaque illa iactabat: Σπεῦδε βραδέως, ἀσφαλὴς γὰρ ἐστ᾽ ἀμείνων ἤ θρασὺς Στρατηγός Haec ferme Suetonius. Est autem versus trochaicus tetrameter catalecticus ex poeta quopiam, ut coniicio, decerptus, cui Caesar de suo subiecit στρατηγός. Cuius haec est sententia, Festina lente. Nam qui tuto citraque lapsum rem gerit, melior est, quam audax & confidens. Tutiora sunt enim, quae lentis consiliis providentur, quam quae calidis consiliis properantur. Iam vero dictum idem Tito Vespasiano placuisse, ex antiquissimis illius nomismatis facile colligitur: quorum unum Aldum Manutius mihi spectandum exhibuit argenteum, veteris, planeque Romanae scalpturae, quod sibi dono missum aiebat à Petro Bembo patritio Veneto, iuvene cum inter primos erudito tum omnis literariae antiquitatis diligetissimo pervestigatore. Numismatis character erat huiusmodi: Altera ex parte faciem Titi Vespasiani cum inscriptione praefert, ex altera anchoram, cuis medium ceu temonem delphin obvolutus complectitur. Id autem symboli nihil aliud sibi velle, quam illud Augusti Caesaris dictum, speu=de fradews2, indicio sunt monimenta literarum hieroglyphicarum. Sic enim vocantur aenigmaticae scalpturae, quarum priscis saeculis multus fuit usus, potissimum apud Aegyptios vates, ac theologos: qui nefas esse ducebant, sapientiae mysteria literis communibus vulgo prophano prodere, quemadmodum nos facimus: sed si quid cognitu dignum iudicassent, id animantium, rerumque variarum expressis figuris ita repraesentabant, ut non cuivis statim promptum esset coniicere: verum si cui singularum rerum proprietates, si peculiaris cuiusque animantis vis ac natura cognita, penitusque perspecta fuisset, is demum collatis eorum symbolorum coniecturis, aenigma sententiae deprehendebat. Veluti, cum Aegyptii Osirim suum, quem endem solem esse putant, significare vo lunt, inscalpunt scepturm, inque eo speciem exprimunt oculi, nimirum innuentes hunc deum esse, regalique potestate sublimem, cuncta despicere, quia solem, Iovis oculum appellat antiquitas: Huiusmodi ferme refert Macrobius libro Saturnalium primo. Item annum hoc modo demonstrabant: Effingebant serpentem ita circumvolutum, ut caudam ore teneret insertam, innuentes annum semper iisdem vicibus temporum reciprocantibus in sese recurrere. Unde Servius autumat apud Graexos, e)niautou= vocabulum attributum anno, atque huc respexisse Maronem, cum ait: Atque in se sua per vestigia voluitur annus. Etiam si Horus Aegyptius, cuius extant duo super huiusmodi symbolis libri, serpentis scalptura non annum, sed aevum repraesentari tradit: annum autem tum Isidis, tum Phoenicis imagine. Scripsit his de reb. Plutarchus in commentario de Osiride, & Chaeremon apud Graexos testimonio Suidae, cuius ex libris excerpta sunt ea, quae nos nuper conspeximus huius generis monumenta, in quibus etiam haec inerat pictura: Primo loco circulus, deinde ancora, quam mediam, ut dixi, delphinus obtorto corpore circumplectitur, Circulus (ut indicabat interpretamentum adscriptum) quoniam nullo finitur termino, sempiternum innuit tempus. Ancora, quoniam navim remoratur & alligat, sistitque, tarditatem indicat. Delphinus, quod hoc nullum aliud animal celerius, aut impetu perniciore, velocitatem exprimit: quae si scite connectas, efficient huiusmodi sententiam: ἀεὶ σπεῦδε βραδέως. i. Semper festina lente. Porrò hoc scripturae genus non solum dignitatis plurimum habet, verumetiam voluptatis non parum, si quis modo rerum proprietates penitus perspectas habuerit, id quod partim contingit sollerti contemplatione rerum causarumque naturalium, partim liberalium cognitione disciplinarum. Veluti si quis ex Aristotelicis libris, quos de naturali auditu inscripsit, probe teneret analogiam quandam esse, et similitudinem inter magnitudinem, motum, ac tempus, nam horum trium unumquodque pariter in eodem exsistunt. Siquidem ut tempus adhaeret motui, ita motus adhaeret magnitudini. Quod in magnitudine punctum, hoc momentum in tempore, impetus in motu (liceat enim interim sic appellare, quod in motu minimum est atque indivisibile. Neque enim de vocibus laborandum, si de re conveniat.) Iam igitur, si in recta linea magnitudinem consideres, duo puncta reperies, quorum alterum sit initium duntaxat, alterum finis tantum, hoc est, unde quasi fluit longitudo, et in quod desinit. In eadem, si motum constituas, duos item reperies impetus, alterum unde motus oritur, alterum, in quem desinit. Horum ea ratio est, ut, qui initium est, tantum eius motus initium sit, qui finis, tantummodo finis. Motum tempus necessario comitatur. Est enim huius veluti regula, cuius naturam si separatim contemplare, duo vides moments, (liceat enim ita loqui) alterum temporis illius initium, alterum finem. Rursum autem si in eadem linea consideraris, puncta magnitudinis, impetus motus, momenta temporis, quae media intercedunt inter initium & finem, vides horum uniuscuiusque velut ancipitem esse naturam. Etenim ad initium relata, fines sunt, ad finem, initia. Proinde ubi finita erit magnitudo, ibi simul et finitus motus, et tempus finitum sit, oportet. Finita est autem ea magnitudo, in quam tale competit initium, ut idem finis esse non possit: talis inquam finis, ut in eundem non cadat ratio principii, id quod evenit in omnibus figuris, excepta circulari, seu sphaerica. Nam ut in hac nullum certum est punctum, quod proprie dici queat initium, nullum item, quod ita sit finis, ut tantum eam recipiat appellationem; ita nec momentum huiusmodi ullum est, nec impetus. Unde consequitur, ut ibi neque finita sit magnitudo, neque notus finitus, neque finitum tempus. Rursum, ubi quodlibet magnitudinis punctum, simul et initium, & finis esse potest, ibi magnitudinem infinitam esse necesse est. Ad eandem rationem, ubi quilibet impetus, vel principium motus esse potest, vel finis, illic motus videtur infinitus. Demum, ubi quodvis momentum, simul vel initium temporis esse potest, vel finis, ibi tempus infinitum oportet esse. Sed infinitum tempus aeternum vocamus, quod quidem aeterno respondet motui. Motus aeternus magnitudinem item aeternam requirit. Haec non possunt compertere, nisi in sphaericam, aut circularem magnitudinem. Unde philosophi quidam aeternitatem mundi collegerunt, quod animadverterent caeli universi, siderumque, et sphaericam esse figuram, et motum item esse sphaericum. Porro non solum in huiusmodi magnitudinem, circuli ratio quadrat, verum etiam motus huic adhaerens, circulus est quidam. Item tempus, eum dimetiens motum, non respuit appellationem circuli, quemadmodum testa tur etiam Aristoteles quarto περὶ τῆς φυσικῆς ἀκροάσεως libro. Haec igitur atque id genus alia, qui ex philosophorum disciplinisperdidicerit, is facile coniectabit, quam ob rem Aegyptii criculo sempiternum tempus exprimere voluerint. Iam vero Delphini vim naturamque paucis inspiciamus. Tradunt auctores hunc incredibili velocitate, et admirabili impetu reliquum animantium genus longo intervallo post se relinquere. Proinde Oppianus libro De naturis Piscium secundo, Delphinos non cum quibuslibet avibus, sed cum aquilis confert: Οσσον γὰρ κούφοισι μετ᾽ οἰωνοῖσιν ἄνακτες Αἰετοὶ, ἢ θηρεσσι μετ᾽ ὠμηστῇσι λέοντες, Οσσον ἀριστεύουσιν ἐν ἐρπυστῆρσι δράκοντες, Τόσσον καὶ δελφινες ἐν ἰχθύσιν ἡγεμονῆες. id est, Quippe citas quantum inter aves, insignis honore Regalis, reliquas aquila praevertitur omnes, Inque feris leo crudivoris, saevique dracones Serpentum in genere exsuperant, tantum impete delphin Eximius vincit regnantes aequore pisces. Confert & iaculo, Διὰ γὰρ βέλος ὥστε θάλασσαν ἵπτανται id est, Namque per aequoralata sagittae More volant. Denique confert etiam vento, vel turbini potius, ac procellae ventorum: Αλλοτε μὲν βαθὺ κῦμα διατρέχει ἤϋτε λαίλαψ. id est, Altas aliquando per undas Turbinis in morem discurrit. Plinius libro historiae mundi nono, cap. octavo, Aristotelis secutus sententiam, haudquaquam ab his discrepantia refert, videlicet Delphinum omnium animalium pernicissimum esse: neque id solum inter maritimi generis, verumetiam volucri quavis ociorem, quovis acriorem telo. Singularem autem huius velocitatem hoc potissimum argumento colligi, quod cum os habeat longo dissitu intervallo a rostro, nempe medio pene ventre (quae res in consectandis, piscibus non mediocrem illi moram afferat necesse est: neque enim nisi resupinus atque conversus corripit) tamen vix ullus est piscium qui illius effugiat celeritatem. Nec ignorat ipse hanc naturae dotem, sed veluti laudis, animive causa certat aliquoties cum navigiis, plenis velis euntibus. Est enim praecipue φιλάνθρωπος delphin, quin & παιδερα στὴν aiunt nonnulli, et ob id capitalis est hostis Crocodili, quo non aliud animal infensius homini. Itaque non pavescit hominem, ut alienum, verum obviam navigiis venit: alludit exsultans, caetat etiam, et quamvis plena praeterit vela. Quinetiam in muglium venatu apud stagnum Laternam magnifice declarat, quantum valeat celeritate, quantum polleat ingenio, quantum denique bene velit homini. Iam vero, quid dicetur de impetu vix credibili? Siquidem ubi fame concitatus, fugientem in vada ima persecutus piscem, diutius spiritum continuit, non aliter, quam arcu emissus ad respirandum emicat, tantaque vi exilit, uti plerumque vento turgentia vela navium saltu transuolet. Quod igitur symbolum magis conveniebat ab exprimendum acrem illum, 'et indomitum animi impetum, quam Delphini? Porro ad significandam tarditatem cunctationemque, non male quadrabat ἐχενηὶς piscis, quem Latini remoram vocant: verum quoniam huius figura parum cognobilis videbatur (nam praeterquam quod admodum pusillus est, nec ulla insigni nota discernitur) magis ad id placuit ancorae symbolum, quae, si quando periculose navigatur ob veros nimium secundos, ibi cursum immoderatum navis figit, ac retinet. Itaque dictum hoc σπεῦδε βραδέως, ex ipsis usque priscae philosophiae mysteriis profectum apparet, unde adscitum est a duobus omnium laudatissimis imperatoribus, ita, ut alteri adagionis esset loco, alterii insignium vice, utriusque moribus, ingenioque mire quadrans. Nunc vero in Aldum Manutium Romanum, ceu tertium heredem, devenit. Haud equidem sine mentereor, sine numine divûm. Nam huis eadem, quae quondam Titio Vespasiano placuerunt, colebrantur insignia, non notissima modo, verumetiam gratissima, quibuscunque ubivis terrarum bonae literae, vel notae sunt, vel carae, Neque vero symbolum hoc tum illustrius fuisse credidermus, cum, inscalptum imperatorio numismati, negotiatorum manibus terendum circumferretur, quam nunc, cum ubique gentium, vel ultra Christiani imperii terminos, una omnigenis utriusque lin guae voluminibus propagatur, agnoscitur, tenetur, celebratur ab omnibus, qui liberalium studiorum colunt sacra: praesertim iis, qui fastidita barbare ista pinguique doctrina, ad veram atque antiquam adspirant eruditionem: ad qu restituendam vir is quasi natus, & ab ispis, ut ita dixerimus, fatis factus, scalptusque videtur: tam ardentibus votis unum hoc optat, tam infatigabili molitur studio, usque adeo nullum refugit laborem, ut literaria supellex et integra, et sincera, puraque bonis ingeniis restituatur. Quam quidem ad rem quantum iam attulerit momenti, tametsi fatis, penè dixerim, invitis, res ipsa nimirum indicat. Quod si pulcherrimis, planeque regiis Aldi nostri votis Deus aliquis bonis literis amicus adspiraverit, et si quidem numina laeva sinant, intra paucos annos illud futurum polliceor studiosis, ut quidqui est bonorum auctorum in quatuor linguis, Latina, Graeca, Hebraica, Chaldaica, tum autem in omni genere disciplinarum, id unius huius opera, & plenum habeant, et emendatum, nullamque iam literariae supellectilis partem quisquam desideret. Quod simul atque contigerit, tum vero palàm fiet, quantum adhuc bonorum codicum in abdito sit, vel retrusum ob negligentiam, vel suppressum quorundam ambitione, quibus hoc unum cordi est ut soli sapere videantur. Tum denique cognitum erit quam prodigiosis mendis scateant autores etiam hi, qui nunc satis emendati putantur. Cuius rei si cui libebit, velut ex degustatione coniecturam facere, Plinianas epistolas quae propediem ex Aldina officina prodibunt in lucem cum vulgatis exemplarib. conferat, quodque ibi deprehenderit, idem in aliis exspectet auctoribus. Herculanum mehercule facinus, ac regio quodam animo dignum, rem tam divinam, quasi funditus collapsam, orbi restituere, latentia pervestigare, eruere retrusa, revocare exstincta, sarcire mutila, emendare tot modis depravata, praecipue vulgarium istorum excusorum vitio, quibus unius etiam aureoli lucellum antiquius est, quam vel universa res literaria. Adde iis, quod, quantumlibet exaggeres eorum laudem, qui res publicas sua virtute vel tuentur, vel etiam augent, in re certe profana, tum angustis circumscripta spatiis versantur. At qui literas collapsas vindicat, nam id pene difficilius, quam genuisse, primum rem sacram molitur, et immortalem, tum non unius alicuius provinciae, sed omnium ubique gentium, omnium saeculorum negotium agit. Postremo quondam Principum hoc munus erat, inter quos prae cipua Ptolomaei glora. Quamquam huius bibliotheca domesticis et angustis parietibus continebatur. Aldus bibliothecam molitur, cuius non alia septa sint quàm ipsius orbis, In hanc digressiunculam non abs re mihi videtur exspatiatus, nempe quo studiosi hoc impensius his insigniis & faveant, & delectentur, posteaquam cognoverint a tam inclitis auctoribus fluxisse: praeterea, quid sibi velint, intellexerint. Denique cum meminerint, quantum bonae rei Delphinus ille polliceatur, si quis modo deus pulcherrimis conatibus dexter adfuerit. A diverticulo repetetur fabula, si prius exposuero querelam de typographis quibusdam pessime de re literaria merentibus. Non est nova querimonia, nunquam tamen iustior quàm hisce temporibus, quibus haec mihi quarta ni fallor, parabatur editio. Ea fuit anno 1525. Venetorum urbs multis quidem nominibus celeberrima, per Aldinam tamen officinam celebrior est, adeo ut quicquid librorum isthinc adfertur ad exteras nationes, ob civitatis tantum titulum ilico sit vendibilius. Atqui eius nominis lenocinio sordidi quidam typographi sic abutuntur, ut vix ab ulla civitate nobis veniant autores impudentius depravati, nec ii sanè quilibet, sed omnium primi, velut Aristoteles, M. Tullius, & Quintilianus, ne quid faciat scrinium, nisi fuerit ab eius opificii sodalicio conprobatus, & tantos autores, quorum monumentis etiam religio debetur, emittunt in vulgus adeo literarum ignari, ut ne legere quidem possint, adeo ignavi, un nec relegere libeat quod excuditur, adeo sordidi, ut citius patiantur sex milibus mendarum oppleri bonum librum, quàm paucis aureolis velint conducere qui praesit castigationi. Nec ulli magnificentius pollicentur in titulis, quàm qui impudentissime depravant omnia. Ex legum autoritate datur redhibitio, si quis pannum ut cocco tinctu vendiderit, si deprehendatur in tinctura nihil additum cocci, quin mulcta afficitur, quisquis in huiusmodi mercibus fucum fecit. Et lucro suo vel furto potius fruitur, qui eadem opera tot hominum milib. imponit? Olim & in describendis libris adhibebatur religio non minor quam nunc adhibetur in notariis publicis ac iuratis, certe maior debebatur: nec aliunde tam prodigiosa librorum confusio profecta est, quam quod obscuris quibuslibet & monachis impe ritis, mox etiam mulierculis citra delectum rei tam sacrae tractatio committebatur. At quantulum est mali, quod adfert scriba negligens aut indoctus, si conferas typographum? Et his oscitant leges publicae. Punitur, qui vendit pannum apud Britannos tinctum, pro panno tincto apud Venetos: & audacia sua fruitur, qui meras cruces & ingenii tormina vendit pro bonis autoribus? Dices, non est venditoris emptori praestare quodvis vitium. Certe hic debebat esse, si titulus, promittit exactam diligentiam, & liber scatet mendis, Et sunt errata quae nec ab eruditis statim deprehenduntur. Iam typographorum innumerabilis turba confundit omnia, praesertim apud Germanos. Non licet cuivis pistorem esse, Typographia quaestus est nulli mortalium interdictus. Nec tutum est quidvis pingere aut loqui, at quamvis materriam excudere fas est. Ubi terrarum non volitant novorum libellorum examina? Quorum si singuli adferrent aliquid scitu dignum, tamen ipsa turba studiis vehementer officeret, vel ipsa satietate, quae bonis in reb. est multo perniciosissima, vel hoc ipso, quod his velut illecebris animi hominum natura apsicori, & novarum rerum avidi, sevocentur à lectione veterum scriptorum, quibus nihil melius proferri potest, etiam si non inficior à neotericis aliquid inveniri posse quod illos fugerit. Existere potest, verbi causa, qui doceat aliquid quod latuerit Aristotelem, nullum tamen arbitror exoriturum qui philosophiae corpus tradat absolutius, quàm ille tradidit. Sic erit fortassis qui in literis sacris videat quendam quae fefellerint Chrysostomum aut Hieronymum: at non arbitror fore, qui in summa praestet, quod illi praestiterunt. Nunc illis propemodum antiquitatis, omnibus omnium naenniis terimus horas, negliguntur interim honestae disciplinae cum suis autoribus collabitur autoritas senatuum, conciliorum, scholarum, iureconsultorum ac Theologorum. Quod si res pergat quà coepit, futurum est, ut summa rerum ad paucos redacta, barbarica quaedam tyrannis sit apud nos, qualis est apud Turcas. Unius aut paucorum libidini parebunt omnia, nec erunt politiae civilis ulla vestigia, sed militari violentia gubernabuntur universa. Iacebunt omnes honestae disciplinae, lex una vigebit, Sic vult ὁ κοσμοκράτωρ. Re ligionis antistites aut nullo erunt in precio, aut si quid habebunt opum dignitatisve, id totum serviet iis, quorum non iudicio, sed nutu, ac renutu temperabuntur omnia. Quanto melius consuleretur rebus humanis, si quemadmodum in elementis mundi alia ab aliis sic temperantur, ut aeterno foedere consistant omnia: sic in republica sua cuique legitima maneret autoritas, populo tribueretur quod aequum ewst, senatui ac magistratui tantum concederetur, quantum eruditio, leges & aequitas pateretur, episcopis ac sacerdotis suus maneret honos: nec monachis negaretur quod debetur. horum omnium concors discordia, & eodem tendens varietas, longe fidelius servaret Reipub. statum, quàm nunc, dum quisque ad se rapere conatur omnia. Ne familia quidem potest consistere, nisi maritus functionis partem cedat uxori, ni discrimen sit inter liberos & servos, & nisi servi quoque non pro iumentis habeantur, sed pro hominibus: postremo nisi discrimen sit inter servum & servum: ut qui liberaliter serviunt, habeantur indulgentius, ac praemium officiorum expectent libertatem. Dicet hic aliquis: Heus divinator, quid haec ad typographos? Quia non nullam mali partem invehit horum impunita licentia. Implent mundum libellis, non iam dicam nugalibus, quales ego forsitan scribo, sed ineptis, indoctis, maledicis, famosis, rabiosis, impiis ac seditiotis: & horum turba facit, ut frugiferis etiam libellis suus pereat fructus. Provolant quidam absque titulis, aut titulis, quod est sceleratius, fictis. Deprehensi respondent, Detur unde alam familiam, desinam tales libellos excudere. Aliquanto meliore fronte respondeat fur, impostor aut leno: da qui vivam, & desinam his artibus uti: nisi forte levius crimen est, clàm minuere rem alienam, quàm palàm eripere famam alienam, aut sine vi ad quaestum abuti tuo alienóve corpore, quàm vitram alterius ac famam vita quoque chariorem impetere. Sed querelae iam dudum satis. Indicandum est remedium. Mitigabitur hoc malum, si principibus ac magistratibus curae fuerit, ut quantum fieri potest excludantur ociosi, quos potissimum bella mercenaria nobis, progignunt: deinde si improbis quos nec ratio nec pudor cohibet, leges ostendant fustem paratum, ni se verterint ad meliora: deinde conantibus ea, quae faciunt ad publicam utilitatem, si viribus destituantur, succurant praemia, vel à principibus vel ab episcopis & abbatibus, vel ex aerario publico. Nam à negociatoribus, qui se plerique Mammonae dedicarunt, fortassis improbum sit tale officium exigere. Qui extructo altari sepulchróve, qui suspensa tabula aut statua posita, sibi promit tunt nomen apud posteros, quanto vivaciorem famam hac via sibi pararent? Ex multis unum exemplum proferam. Vix alius in enarrandis sacris voluminibus dexterius versatus est, quam divus Ioannes Chrysostomus, nec alius scriptor magis accommodus his, qui se parant ad munus concionandi. Et scripsit plurima, quorum bonam partem habemus, utcunque versam, sed plerique depravatis, nonullis etiam admixtis, quae nihil habent Chrysostomi. Quanta vero lux accederet sacris studiis, si tantus doctor totus haberetur Graecus & emendatus: aut certe sic haberemus eum loquentem latine, quemadmodum loquitur Graece. Non hic commemorabo, quot modis pereant magnatibus pecuniae, quantum absumant, alea, scorta, compotationes, profectiones non necessariae, pompae, bella quaesita, ambitio, colax, morio, ludio: saltem ex his quae turpiter pereunt, aliqiam portionem decidant vel utilitati publicae, vel suae gloriae, vel utrique. Aldo haec molienti quis non favit eruditorum? Quis non suggessit aliquid, quod illum laboribus tantis imparem sublevaretur? Quoties ad illum ab Hungaris ac Polonis missa sunt ultro vetusta exemplaria, non sine honorario munere, ut ea iusta cura publicaret orbi? Quod Aldus moliebatur apud Italos (nam ipse concessit in fata, quaquam gratiosi nominis titulo adhuc commendatur officina) hoc Ioannes Frobenius molitur apud Cisalpinos non minore studio, quam Aldus, nec prorsus infeliciter, sed, quod non est idem ingeniorum candor apud nos, qui est apud Italos, sanè quod ad rem attinet literariam. nec enim vereor praedicare, quod sum expertus. Cum apud Italos aederem Proverbiorum opus homo Batavus, quotqout illic aderant eruditi ultro suppeditabant autores nondum per typosgraphos evulgatos, quos mihi suspicabantur usui futuros, Aldus nihil habebat in thesauro suo, quod non communicaret. Idem fecit Ioannes Lascaris, Baptista Egnatius, Marcus Musurus, Frater Urbanus, Quorundem officium sensi, quos nec de facie nec de nomine noveram. Venetiam nihil mecum apportabam, praeter confusam & indigestam operis futuri materiam, idque ex evulgatis duntaxat autoribus. Magna mea temeritate simul utrique sumus aggressi: ego scribere, Aldus excudere. Summa negocii intra menses plus minus novem confecta est, & interim mihi cum calculo malo nondum noto res erat. Hic mihi cogita quanta pars utilitatis ab futura fuerit, nisi docti libros manu descriptos suppeditassent. In his erant, opera Platonis Graeca, Plutarchi vitae, Eiusdem moralia, quae sub finem operis mei coepta sunt excudi, Athenaei dipnosophistae, Aphthonius, Hermogenes cum commentariis, Aristotelis rhetorica cum scholiis Gregorii Nazianzeni, Aristides totus cum scholiis, commentarioli in Hesiodum ac Theocritum, Eustathius in totum Homerum, Pausanias, Pindarus cum accuratis commentariis, Proverbiorum collectio titulo Plutarichi, rursus alia titulo Apostolii, cuius libri nobis copiam fecit Hieronymus Aleander. Erant & alia minuta, quae vel non succurrunt, vel non attinet referre. Horum nihil adhuc fuerat typis evulgatum. Nunc vicisiim accipe candorem amici cuiusdam Cisalpini, quem in praecipuis habebam, nec habere desii, quandoquidem amici mores nosse oportet, non odisse. Cum adornarem editionem Venetam, forte videram apud illum Suidam, cuius margines habebant paroemias annotatas. Opus erat ingens, & erant evolvenda plurima. Cupiens igitur hoc laboris lucrifacere, rogavi faceret eius voluminis copiam vel ad horas paucas, dum puer notulas in meum codicem transcriberet. Iterum atque iterum roganti pernegavit. Cum nullum obtestationis genus non admovissem, nec exorarem, rogabam nun ipse haberet in animo aedere proverbia, me cessurum perlubenter hoc opus felicius tractaturo. Deierabat nihil esse tale. Quid igitur, inquam, te movet? Tandem veluti tormentis adactus fassus est, haec iam evulgari, per quae docti hactenus fuissent vulgo mirandi. Hinc illae lacrymae. Latitant in collegiis ac monasteriis Germanorum, Gallorum & Anglorum pervetusti codices, quos exceptis paucis adeo non communicant ultro, ut rogati vel celent, vel pernegent, vel iniquo precio vendant usum decuplo aestimatorum codicum. Tandem pulchre servatos vel caries tineaeque corrumpunt, vel fures augerunt. Magnates autem adeo non adiuvant sua benignitate rem literariam, ut existiment nullam pecuniam perire perditius quam quae in tales usus consumit: neque quicque omnino placet illis, unde non vectigal aliquod tollitur. QUod si pari candore principes Cisalpini prosequerentur honesta studia cum Italis, Frobeniani serpentes non tantum abessent ab opibus delphinis Aldini. Ille lente festinans non minus auri sibi peperit, quam nominis, utroque dignus: Frobenius dum baculum semper erectum gerit, non aliò spectans quam ad publicam utilitatem, dum à co lumbina simplicitate non recedit, dum serpentum prudentiam magis exprimit insigniis suis quam factis, fama potius dives est quaere. Sed digrossionum iam modus esto. Nunc ad adagionis enarrationem nostra sese referat oratio. Trifariam uti licebit proverbio: primum, si quando admonebimus, diutius deliberandum, priusquam aggrediare negotium: postea, quam statueris, tum velociter peragendum, ut ad consultandi moram pertineat anchora, ad conficiendi celeritatem Delphinus. Huc pertinet Salustianum illud: Antequam incipias, consulto, ubi consulueris, mature facto opus est: Quam sententiam Aristoteles recenset sexto Moralium libri, tamquam vulgo iactatam. Aiunt, inquiens, de quibus iam deliberaris ea celeriter esse peragenda, cunctanter autem consultandum. Cuius auctorem Biantem fuisse testatur Laertius, qui solitus sit admonere: βραδέως ἐγχειρεῖν τοῖς πραττομένοις, ὅδ᾽ ἄν ἕλῃ, βεβαίως τηρῶντα διαμένειν. id est, Cunctanter aggrediendum negotium, verum in suscepto constanter perseverandum: Nec admodum abludit hinc Mimus Publianus opinamur: Diu apparandum esse bellum, ut vin cas celerius. Idem ille: Deliberare utilia, mora tutissima est. Adde iis proverbium illud, ἐν νυκτὶ βουλὴ. id est, In nocte consilium. Praeterea Sophocleum illud in Oedipo tyranno: Φρονεῖν γὰρ οἱ ταχεῖς, οὐκ ἀσφαλεῖς. id est, Periculosa ect praepropera prudentia. Addendum his illud Platonis, quod alibi citavimus. Qui plus satis festinat initio, serius ad finem pervenit. Paulo diversius est, sed tamen ad hanc referendum formam, quod ait Quintilianus: Praecox illud ingeniorum genus non temere, pervenire ad frugem. Et, quod vulgo dicunt. Qui pueri adhuc, & velut ante tempus sapiunt, eos in senectute stultos evade re. Quod Actius approbare videtur, qui apud Gellium ait, sibi in iuvenilibus ingeniis itidem ut in pomis immaturis placere acerbitatem: nam haec demum maturescere. (porrò maturitas tempestivam affert suavitatem) reliqua ante tempus putrescere. Alter usurpandi modus fuerit, cum admonebimus affectus animi, rationis velut habenis reprimendos esse. Siquidem Plato animum hominis in tres partitus partes, rationem, iracundiam, concupiscentiam, in hoc Philosophiae summam sitam esse putat, si affectus pareant rationi, non ali ter, quam regi, cui quidem ob id ispum sedem in cerebro, velut in arce datam existimat. Peripatetici, quorum signifer Aristoteles, affectus, qui sunt animorum impetus quidam, ceu stimulos quosdam a natura datos existimant, quibus ad virtutis usum excitemur, quanquam reclamantibus Stoicis, et nominatim Seneca in libris, quos ad Neronem scripsit, de ita. Putant enim effectus huiusmodi non modo nihil conducere ad virtutem, verum etiam officere: quamquam ne isti quidem inficias eunt, in animo sapientis illius, quem imaginantur, relinqui primos impetus, antevertere solitos rationi, quos funditus exstirpare non queas. Verum ii, ne consequatur assensio, protinus a ratione reiciuntur. Hoc innuit Homerus, cum Iliados primo, Pallas à tergo adstat Achilli, iamque manum admoventem gladio, coercet. Igitur violentos illos animi motus, Delphinum rexte dixeris: ancoram moderatricem sapientiam. Seneca scripsit, nulli rei prodesse moram, nisi iracundiae. Imo quidquid impense cupimus, aut odimus, ibi salutaris est mora. Plutarchus in apophthegmatis Romanorum narrat Athenodorum Philosophum, cum ob senium impetrasset ab Octavio Augusto veniam redeundi domum, admonuisse illum, ut ne quid iratus diceret, faceretve, prius quam viginti quatuor Craecorum liccras apud se nominatim recensuisset. Quo audito, respondit, sibi illo adhuc opus esse, quo disceret et tacendi artem, atque hoc praetextu totum annum hominem apud se detinuit. Huc spectat etiam Terentianum illud: Vide, ne nimi um calidum hoc sit modo. Sunt autem quaedam ingenia, quibus calcaribus est opus: sunt quibus freno. Proinde recte veteres illi a Delphino ancoram ocmplecti voluerunt quod oporteat alterum altero temperari, et utrumque cum altero coniungi, quo videlicet eiusmodi quidam animi habitus exsistat, qualem Plato conflari putat ex musica, gymnasticaque, si pariter exerceantur. Tertia utendi ratio fuerit, cum admonebimus, in omni negotio vitandam praecipitem celeritatem: quod vitii quibusdam ingeniis peculiariter insitum est, ut illis in omnire quantulacumque mora longa videatur. Huismodi festinationis comites esse solent, error et paenitentia, iuxta versiculum illum apud Graecos celebrem: Προπέια πολλοῖς ἐστιν αἰτία κακῶν. id est, Multis malorum est causa praecipitantia. His occinendum nobile illud Catonis dictum: Sat cito, si sat bene. cuius mentionem fecit divus Hieronymus, scribens ad Pammachium in haec verba: Scitum est illud quoque Catonis, Sat cito, si sat bene: quod nos quondam adolescentuli, cum a perfecto oratore in praefatiuncula diceretur, risimus. Meminisse te puto erroris mutui, cum omne Athemaeum scholasticorum vocibus consonabat, Sat cito, si sat bene. Hactenus Hieronymus. Quadrabit et in illos, qui praepropere famam affectant, maluntque paratam, acmagnam, quam solidam & perpetuam. Solent enim praecocia subito flaccescere. Quod autem paulatim accrescit, durabile est. Horatius: Crescit occulto velut arbor aevo Fama Marcelli. Et Pindarus in Nemeis hymno 8. Αύξεται δ᾽ ἀρετὰ, χλωραῖς ἐέρσαις ὡς ὅτε δένδρον ἀΐσσει, σοφοῖς ἀνδρῶν ἀερθεῖσα ἐν δικαίοις τε πρὸς ὑγρὸν αἰθέρα. id est, Augescit autem virtus, veluti cum arbor virenti rore surgit, sapientes inter viros sublata iustosque, ad liquidum aethera. In summa, quicunque vel socordia peccant, vel immoderato impetu, iis illud Octavii Caesaris, σπεῦδε βραδέως, simul symbolum illud olim Titi Vespasiani, nunc Aldinum, oportebit in memoriam revocare, ut Delphini atque anchorae meminerint.

Κατὰ ποδὸς βάσιν, Graecis proverbio dicitur, quod Latini reddiderunt, pedetentim: ubi quis non praecipitanter atque inconsiderate, sed sensim atuqe cunctanter aggreditur negocium, atque arte rem gerit magis quam impetu. Translatum ab his qui cautim, ac praetentantes per glacie, locúmve lubricum ingrediuntur. Terentius in Phormione: Dii bene vertant quod agas, pedetentim tamen. Quintilianus: At si quod secundo loco diximus, nesciet actor, quod propositi testis attulerit, paulatim, & ut dicitur, pedetentim experietur. Alexis comoediarum scriptor iam extrenae senectutis, quum lento incessu inambulans rogaretur à quodam quid ageret: κατα ποδὸς βάσιν, inquit, ἀποθνήσκω. id est, pedetentim morior. M. Tullius De officiis lib. i Sin minus, sensim erit pedetentimque faciendum. Idem in oratione pro P. Quintio: Viri boni quum palàm fraudentur, quum experiundi potestas non est, timide tamen, & pedetentim istuc descendunt, vi ac necessitate coacti, inviti, multis vadimoniis desertis, saepe illusi ac destituti. Et in Verrinis actione 2. Quae tamen à me pedetentim cauteque dicentur.

Ατρέμας βοῦς. id est, Lente bos, subaudiendum, incedit, aut simile quippiam. Congruet in illos, qui placide, ac paulatim, citraque tumultum, sed tamen assiduitate rem conficiunt. Equorum laus est velocitas. Boves non valent celeritate, sed viribus: & assiduitate pollent, non impetu. Proinde in pugna stataria, vel leonib. formidandum animal, & ad exhauriendos ingentes labores appositum. Eodem dem pertiner illud: Bos lassus fortius figit pedem. In sacris precibus tradit Plutarchus in commentario de Ofiride, et Iside, mulieres Helaeas publicis, ac sollennibus votis ad hunc modum solitas Bacchum invocare, ut accederet βοέῳ ποδὶ, id est, Bubulo pede: sive quod huic animanti, cum sit viribus immensis praeditum, deinde tanta corporis mole, tamen peculiare videatur molliter, quasique pedetentim ingredi, nulloque strepitu, vel quod bovis pedes arva calcatu reddunt meliora, cum reliquorum animantium noceant.

Huic similimum est, quod indicavit quisquis is fuit, certe haud quaquam indiligens scriptor, qui Rethoricam Aristotelis exponit, ἡσύχῳ ποδί. id est, Tacito pede, seu lento pede, cum cautim, ac pedetentim ad rem accedimus. Apud Latinos aliquanto setius usurpatur Tacito pede, pro furtim ac clanculum, ut apud Ovidium: Tempora labuntur, tacitisque senescimus annis Id imitatus Columella in carmine: Tacito nam tempora gressu Diffugiunt, nulloque sono convertitur annus.

Impendio parcus, ac sordidus, olim proverbio κυμινοπρίστης, id est, Cumini sector dicebatur. Testis et Aristoteles libro Moralium quarto: Τούτων δὲ καὶ ὁ κυμινοπρίστης καὶ πᾶς ὁτοιοῦτος. id est, Ex hoc genere est Cumini sector, & quisquis eiusmodi. Meminit & Theocritus Idyllio Κ. Κάλλιον ὦ πιμελητὰ φιλάργυρε τὼς φακὼς ἑψεῖν Μὴ πιτάμῃς τὴν χεῖρα καταπρίων τὸ κύμινον. id est, Lenticulam coquere, pastor tibi praestat avare, Nefodias digitos, cupiens secuisse cuminum Seholiastes non dissimulat vulgo sic dici solsitos, homines praeter modum frugales ac parcos. Item Alexis in Philocalo apud Atheneum libro octavo: Αλλ᾽ εὖ οἶδ᾽ ὅτι Κυμινοπριστης ὁ τρόπος ἐστί σου πάλαι. id est: Ceterum novi probe, Cyminopristae olim esse iam mores tibi. Est autem Cuminum per se quidem exilis herba, tum praecipue genus Aethiopicum, quod Hippocrates, auctore Plinio, regium appellat, quod olim serebatur a male precantibus, autore Plutarcho, atque ita felicius provenire creditum est. Quo magis quadrat in hos huiusmodi convicium, qui ob parcimoniam male audiunt. Item Plutarchus Convivialium quaestionum decade secunda, significat hominem vehementer parcum, Cuminum appellari solere. Siquidem, loquens de iis dicteriis, quae citra dolorem dici possunt, Velut, inquit, si quis hominem splendidum, ac benignum, Cimbicon appellet, aut Cuminum. Est autem κίμβικον Graecis apicula, seu parsimonia, Suida interprete Hesychius legit cymbion, addens dici solitom in parcos: κύμβον autem dici fundum ollae fictilis. Aristoteles libro, quem modo citavimus, ait, homines perparcos κύμβικας vulgo dici solitos: Iulius Pollux βέμβικας, opinor quod per domum obambulent semper murmurantes. Nam βέμβιξ trochus est, quo ludunt pueri. Apud eundem mulier impendio sordida ὀβολοστάτις, vir ὀβολοστάτης dicitur, quasi minutissima quaeque ad stateram expendens, unde & ὀβολοστατεῖν. Eustathius autem indicat eosdem & λιμοκίμβικας, & κυμινοκίμβικας dici, putatque vocem dictam ab auro adulterino. Hesychius addit eosdem vocari καρδαμογλύφους, quod aliquid desculpant è nasturtio ob parcimoniam. Nec desunt, qui eosdem κνίφους & κνῖπας sive κνίφας (nam utrumque scriptum reperimus) vocant. est autem Cnips animalculum culici non dissimile.

Huic affine est, quod refert Martialis li. Epigram. quinto: σῦμα μεριζειν. id est, Ficos dividere: unde licebit & cognomen fingere συκοπρίστου. Martialis car men est huiusmodi: Quadringenta secat, qui dicit σῦκα μέριζε. Sordidum, ac parcum significans, etiam si ditissimum. Captatus autem est iocus ex vocis amphibologia sectoris.

Μυκώνιος φαλακρὸς id est, Myconius calvus. Strabo lib. Geographiae decimo refert vulgo Myconios calvos dici solitos, quod in ea insula vitium hoc quasi gentilitium sit, atque omnibus fermè commune. Idem affirmat Plinius libro undecimo. capite trigesimosepti mo. Meminit & Stephanus. Est autem Myconus una Cycladum insularum. Quanquam Herodotus in quarto scribit, in Scythia quoque gentem esse ab ipso natali calvam. Admonet & Donatus grammaticus, Hecyram interpretans Terentianam, proverbio dictum calvus Myconius, citatque Lucilii testimonium: Myconi omnis calva iuventus. Tuetur autem Terentium, qui à nonnullis hoc loco imperitiae nomine reprehenderetur, quod cum Apollodorus calvum dixerit, ipse crispum mutaverit: putatque poetam non inscitia, sed facetius etiam per ironiam dixisse crispum, quam si calvum dixisset. Quod quidem etiam ipsum proverbium resipit de raris inventu: velut, si quis Scytham dicat eruditum, Italum bellacem, negociatorem integrum, militem pium, aut Poenum fidum. Erit autem elegantius adagium, si calvos homines, raroique capillitio, simpliciter Myconios appellemus, perinde, ut si quis fastuosum Sybaritam nominet, negotiatorem Phoenicem. Notati sunt olim et alio nomine Myconii, quod ob tenuitatem alienas cenas captarent: proinde qui invocati ad convivium venirent, Myconii more venire dicebantur. Invehitur enim in Periclem Archilochus apud Athenaeum in primi libri fragmentis, ὡς ἄκλητον ἐπεισπτάωντα εἰς τὰ συμπόσια μυκονίων δικᾳ, velut, qui invocatus ingereret se ad convivia Myconiorum more.

Aristoteles Moralium libro septimo citat huiusmodi quoddam adagium: ὁ δὲ ἀκρατὴς ἔνοχος τῇ παροιμΐᾳ, ἐν ᾗ φαμὲν, ὅτον τὸ ὕδωρ τὸν φάρυγγα πνίγῃ, τί δεῖ ἔτι πίνειν i. Intempe rans autem obnoxius est proverbio, quo dicimus, Cum aqua fauces strangulet, quid iam opus est bibere? Refert idem in eundem usum libro Moralium Eudemiorum sexto, disputans de eo, qui prudens intemperantiae vitio noxia sequitur, haud quaquam ignorans, quid sit optimum: hunc autem longe insanabiliorem esse eo, qui falsus opivione non expetenda expetit. Usurpavit et Galenus alicubi: ὅταν τὸ ὕδωρ πνίγῃ, τί ἐπιῤῥοφήσομεν; id est, Quum aqua praefocat, quid insuper sorbebimus? Fortassis Galenus scripserat, τί ἔτι ῥοφήσομεν. Quadrat in eos, qui in absurdissima sententia pertinaciter manent, vel manifesta negantes, quibuscum frustra disceptes. Constat enim faucibus siti arentibus aquam esse remedio, ac solvere praefocationem. Confine illi quod alibi diximus: Nil intra est oleam, nil extra est in nuce duri.

Aristoteles Moralium libro primo: ὁ δ᾽ ἀγαθος καὶ κακός ἥκιστα διάδηλος καθ᾽ ὕπνον, ὅθεν φασὶν οὐδὲν διαφέρειν τὸ ἥμισυ τοῦ βίου τοὺς εύδαίμονας τῶν ἄλλων. id est, Porrò probus, atque improbus nequaquam in somno dignoscuntur. unde natum est, ut dicant, felices nihil à reliquis distare dimidio vitae. Idem refert lib. Eudemiorum 2. reddens hanc causam, quod dormientes nihil agant. Ex actionibus autem nascitur felicitas, aut infelicitas hominis. Proinde non inscite dixit Ariston apud Plutarchum in commentario De contentione ignis & aquae: Ολίγου χρονου τοῦ βίου τοῖς ἀνθρώποις δεδομένου, ὕπνος οἷον τελώνης τὸ ἥμισυ ἀφαιρεῖ τούτου. i. cum exiguum vitae tempus datum sit hominibus, somnus velut publicanus dimidium eius aufert. Plato libro Delegibus septimo. Καθεύδων γὰρ οὐδεὶς οὐδενὸς ἄξιος, οὐδὲν μᾶλλον τοῦ μὴ ζῶντος id est, Nullus enim dormiens alicuius est pretii, nihilo magis, quam is, qui vivus non est. Proverbium consolatur parum fortunatos, divitumque ac potentium insolentiam retundit. Somnus enim adimit nobis nostri sensum, undefit, ut neque miseris nolesta siut sua calamitas, neque fortunatis iucunda felicitas. Praeterea felicitas, iuxta philosophos, sita est in actu rationis per habitum virtutis: somnus autem quies est animi, bonis pariter, ac malis communis.

M. Tullius Epistolarum familiarium libro secundo ad Curionem: Et si ubicunque es, ut scripsi ad te antea, in eadem es navi, tamen, quod abes, gratulor. Ine adem es navi, dixit, pro eo, quod est, in communi periculo. Siquidem ad eos, qui eodem vehuntur navigio, periculum naufragii communiter pertinet, neque magnopere refert, in prora sint, an in puppi, an carina, cum nihilo magis absint a discrimine. Idem alibi: Hoc miror enim, querorque quenquam hominem ita pessundare alterum velle, ut etiam navim perforet, in qua ipse naviget, hoc est, ut Rem publicam evertat, cum qua sit etiam ipsi pereundum. Aristophanes in Vespis: Περὶ τῆς πόλεως γὰρ ἐστι τοῦ σκάφους ὅλου. id est: De civitate est, nave de tota puta. Est autem familiare poetis a navibus ad rempublicam similitudinem mutuari.

COLUMELLA de Re rustica libro sexto, paroemiam huiusmodi refert. Quinetiam, inquit, compluribus interpositis annis, olivetum putandum est. Nam veteris proverbii meminisse convenit, Eum, qui aret olivetum, rogare fructum, qui stercoret exorare; qui caedat, cogere. Allusit huc Virgilius primo Georgicôn: Exercetque frequens tellurem, atque imper at aruis. Huic adagio locus fuerit, ubi significabimus, fieri non posse, quin voto potiatur is, qui curam extremam impenderit. Vulgaris enim diligentia quasi rogat, mediocris impetrat, extrema cogit. Allusio fit ad eos, qui a principibus improbo studio, officioque sic impetrant, ut non precibus, sed vi videantur impetrasse. Laudatur, atque imitandus proponitur in Evangelicis etiam literis flagitator importunus.

Δύσκολα τὰ καλὰ. i. Ardua quae pulchra. Extat apud Platonem in Hippia maiore in calce dialogi, τὴν γὰρ παροιμΐαν ὅτι ποτε λέγει τὸ, χαλεπὰ τὰ καλὰ, δοκῶ μοι εἰδέναι. i. Nam quod ait proverbium, difficilia esse quae pulchra sunt, videor mihi intelligerere. Et in Cratylo, circa initium, παλάα παροιμΐα, ὅτι χαλεπὰ τὰ καλά ἐστιν. id est, Vetus proverbium est, difficilia esse, quae sunt egregia. Citatur alicubi a Luciano. Item à Plutarcho in libello De liberis instituendis, proverbii nomine. Quidam prodiderunt Pittacum ubi semet abdi casset imperio, dixisse, χαλεπὸν ἐσθλὸν ἔμμεναι. id est, Difficile bonum esse. Porrò Solonem, Pittaci mollitiem, atque ignaviam, taxantem, dixisse, χαλεπὰ τὰ καλὰ. i. Difficilia quae honesta: utriusque dictum in proverbium abiisse. Usurpavit Plato libro de Rep. 4. ἴσως γὰρ ὦ σώκρατες τὸ λεγόμενον ἀληθὲς, ὅτι χαλεπὰ τὰ καλὰ. id est, Fortassis enim verum est ô Socrates, quod dici solet, difficilia esse, quae pulchra sunt. Usus est eodem lib. Politiae ii. πάντες γὰρ ἐξ ἑνὸς στόματος ὑμνοῦσι, ὡς καλὸν ἡ μὲν σωφροσύνη τε καὶ δικαιοσύνη, χαλεπὸν μέν τοι καὶ ἐπίπονον. i. Omnes enim uno ore canunt, Honestam quidem rem esse temperantiam ac iustitiam; sed difficilem tamen, ac laboriosam. Utitur eiusdem operis libro sexto, ac septimo, et aliis compluribus locis. Sunt, qui hine arbitrentur natam paroemiam: Periander Corinthius, initio populariter, ac moderate gerebat imperium, postea, versis moribus, tyrannice agere coepit. Id simul atque cognitum esset Pittaco Mitylenaeo, diffisum de sui ipsius animi constantia, magistratum deposuisse, relictoque imperio in exilium abiisse. Percontantibus deinde quibusdam, qua gratia fugisset imperium, respondisse, quod admodum esset arduum, probum esse, propter mutatum Periandrum: quibus auditis, Solonem addidisse suum apophthegma, χαλεπὰ τὰ καλὰ. Huc spectat illud quoque, quod meminit Plutarchus in commentario, πέρι δυσωπίας, Platonem, cum Heliconem quendam Dionysio, datis literis, commendasset, scribens illum virum probum, ac modestum, adscripsisse in calce epistolae, γράφω δέσοι ταῦτα περὶ ἀνθρώπου, ζώου φυσει εὐμεταβολου. i. Haec autem tibi scribo de homine, videlicet animante natura mutabili. Nec absurde quis referat ad celeberrimam illam Hesiodi sententiam: Τὴν μέν τοι κακότητα καὶ ἰλαδον ἐστιν ἑλέσθαι Ρηιδίως, ὀλιγη μὲν ὁδός, μάλα δ᾽ ἔγγυθι ναίει. Τῆς δ᾽ ἀρετῆ ιδρῶτα θεοὶ προπάροιθεν ἔθηκαν Αθάνατοι, μακρός τε καὶ ὄρθιος οἶμος ἐφ᾽ αὐτὴν Καὶ τρηχὺς τὸ πρῶτον. ἐπὴν δ᾽ εἰς ἄκρον ἴκηαι Ρηϊδίη δ᾽ ἤπιτα πέλει χαλεπὴ περ ἐοῦσα. id est: Omnino vitium facile est contingere cuivis. Est via ad id brevis, et vicinae in sede moratur, Contra virtutem sudoribus undique divi Praesepsere, et longus ad hanc, perque ardua callis, Asper et est primum: sed, ubi alta cacumina victor Contigeris, iam fit facilis, licet ardua dudum. Neque quidquam est tritius eo, quod dixit Aristoteles libro Moralium Nicomachiorum secundo: περὶ τὸ χαλεπώτερον ἀεὶ καὶ τέχνη και ἀρετή, id est, Et ars, et virtus circa id versatur quod est difficilius. Eodem pertinet, Litera Pythagorae discrimine secta bicorni. Et evangelicum illud de via arcta, quae ducit ad vitam. Item de duplici via apud inferos, quarum altera ducit ad campos Elysios, altera ad malam rem. Diximus alibi de Litis, & Ate, quae fabula declaret, multo difficilius esse bene facere, quam male; sarcire concordiam, quam rumpere. Eam sententiam Pindarus extulit in Pythiis, hymno quinto: ῥάδιον μὲν πόλιν σείσαι καὶ φαυροτέροις, ἀλλ᾽ ἐπὶ χώρας αὖθις ἕσσαι δυσπαλὲς δη γίνεται ἐξ ἀπίνας, εἰμὴ θεὸς ἁγεμόνεσσι κυβερνατὴρ γένηται, id est, Facile est civitatem commovere, etiam malis. Caeterum in locum pristinum ilico reponere difficile sanè est, ni deus principibus gubernator contingat. Retulimus alibi quod in seditione etiam Androclides abiectissimus belli ducem agat. Et nos hac aetate vidimus, per quos quanti tumultus excitati sint. Celebratur elegans Lacedaemonii dictum, apud quem cum quidam laudibus veherent Philippum, quod civitatem opulentissimam evertisset: Atqui, inquit, non posset talem condere. Huiusmodi voces inscribi deberent principum animis, qui cum ne minimam quidem urbeculam extruant, dii sibi videntur, quod urbes & agros perdant.

Κολοφώνεια ὕβρις. i. Colophonia ferocitas. In insolentes, qui ferociter despiciunt, & affligunt humilioris fortunae homines. Aut in eos, quibus sua ferocitas exitium attulit. Sumptum ab arrogantia, superbiaque eius gentis. Refertur à Diogeniano in adagionum collectaneis. Theognis, Υβρις καὶ μάγνητας ἀπώλεσε καὶ κολοφώνα. id est, Perdidit & Colophona ferox mens & Magnetes. De gentis huius ferocia non nihil dictum est nobis in proverbio, Colophonis suffragium.

Vulgo apud nostrates circumfertur adagium, haud fidendum esse cuipiam, nisi cum quo prius modium salis absumpseris. Significat autem, hominis ingenium non posse perspici, nisi diuturno convictu, longoque commercio. Apparet, proverbium hoc ab antiquitate profectum esse. Quando quidem Aristoteles lib. Moralium 8. simile quiddam refert his quidem verbis: Ετι δὲ προσδεῖται χρόνου καὶ συνηθείας, κατα τὴν παροιμΐαν γὰρ, οὐκ ἐστὶν εἰδῆσαι ἀλλήλους πρὶν λεγομένους ἅλας συναναλῶσαι. id est, Praeterea autem spatio temporis et consuetudine opus est, Siquidem iuxta proverbium fieri non potest, ut nos mutuo pernoscamus, antequam salis, quem dicunt, modium pariter absumpserimus. Idem Moralium Eudemiorum libro septimo: Διὸ εἰς παροιμΐαν ἐλήλυθεν ὁ μέδιμνος τῶν ἁλῶν. id est, Quapropter in proverbium abiit salis modius. Eodem in libro refert illud quoque ex poeta quopiam hemistichium, ni fallor: Οὐδ᾽ ἄνευ χρόνου φίλος. id est: Non est amicus absque temporis mora. Addit ex Theognide: Οὐ γὰρ ἄν εἰδείης ἀνδρὸς νόον οὐδὲ γυναικὸς Πρὶν πειραθείης ὥσπερ ὑποζυγίου. id est: Haud nosse ingeniumve viri licet, aut muliebre, Ut nec iumenti, ni experiare prius. Notat hanc paroemiam & Plutarchus in commentario περὶ φιλαδελφίας, his quidem verbis, τοὺς μὲν γαρ ἀλλοτρίους, ὡς ἔλεγε θεόφραστος, οὐ φιλοῦντα δεῖ κρίνειν, ἀλλὰ κρίναντα φιλεῖν. ὄπου δὲ ἡ φύσις ἡγεμονίαν τῇ κρίσει πρὸς εὐνοιαν δίδωσιν, οὐδὲν ἀναμένει τὸν θρυλλούμενον τῶν ἁλῶν μέδιμνον, ἀλλὰ συγγεγένηκε τὴν ἀρχὴν τῆς φιλίας, ἐνταῦθα δεῖ μὴ πικροὺς εῖναι μηδὲ ἀκριβεῖς τῶν ἁμαρτημάτων ἐξεταστάς. id est, Alienos enim, quem admodum ait Theophrastus, non oportet amantem iudicare, sed amare, postea quam iudicaris. Siquidem, ubi natura ipsa dux est ad benevolentiam praecedens iudicium, neque exspectans illum vulgo celebratum Salis modium, quippe quae amicitiae seminarium inseverit, ibi non oportet acerbos, et exquisitos esse delictorum expensores. Meminit huius paroemiae & M. Tullius in sermone de amicitia: Verum illud est quod vulgo dicitur, Multos modios salis simul edendos esse, ut amicitiae munus expletum sit. Huc pertinet illud quoque Sophoclis in Oedipo: Χρόνος δίκαιον ἄνδρα δείκνυσιν μόνος, Κακὸν δὲ κᾷν ἐν ἡμέρα γνοίης μόνη. id est: Mora temporis probum arguit tantum virum, At improbum vel unico agnoscas die. Huc pertinet etiam ille senarius proverbialis: Ηθους δὲ βάσανός ἐστιν ἀνθρώποις χρόνος. id est: Nota morum, et index tempus est mortalibus. Idem admonet illud Epicharmi: Νῆφε καὶ μὲμνης ἀπιστεῖν id est: Sobrius sis, ac memineris nemini confidere. Versus integer refertur apud Cic. lib. epist. ad Atticum i. Atque ita tamen novis amicitiis implicati sumus, ut crebro mihi vafer ille Siculus insusurrer Epicharmi cantilenam illam suam. Νᾶφε καὶ μέμνασ᾽ ἀπιστεῖν, ταῦτα νεῦρα τῶν φρεινῶν Sic enim carmen Trochaicum e vestigiis codicum restituimus, nequis temere depraver. Nam quod νᾶφε dixit pro νῆφε & μέμνας pro μέμνης, διαλέκτου proprietas est. Cicero in libello de petitione consulatus: Quamobrem Epicharmion illud teneto, nervos atque artus esse sapientiae, non temere credere. Item illud Euripidis in Helena: Σώφρονος δ᾽ ἀπιστίας Οὐκ ἐστιν οὐδὲν χρησιμώτερον βροτοῖς. id est: Prudente diffidentia Haud alia res utilior est mortalibus. Invenio citatum mutilatim ad hunc modum. Αλῶν μὲδιμνον ἀποφαγὼν. id est: Modium salis postquam ederis. Quo quidem licebit uti, si dicas: Vide, quid agas, qui tua arcana credas isti, nondum ἁλῶν μέδιμνον ἀποφαγών. Aut sic: Tum demum isti fidas ἁλῶν μέδιμνον ὰποφαγών. Est autem iambicus dimeter, ex poeta quopiam sumptus.

Antiquitus superstitiose creditum est, esu leporinae pulpae conciliari formam. Unde extat iocus Martialis in Gellium lib. v. quae misso lepore addeb et ex vulgata opinionme ad muneris commendationem: Formosus septem, Marce, diebus eris. Id poeta in ipsam torquens, quae deformis esset: Si me non fallis, inquit, si verum lux mea dicis, Edisti nunquam Gellia tu leporem. Plinius lib. xxxviii. cap. ix. scribit leporem in cibis sumptum gratiam corporis in septem dies conservare. Lampridius scribit, poetam quendam in Alexandrum Severum, quod quottidie vesceretur leporina, ita lusisse, Pulchrum quod vides esse nostrum regem, Quem Syrum sua detulit propago, Venatus facit & lepus comesus, Et quod continuum capit leporem Primum carmen vitiatum est. Hos versus cum quidam ex amicis ad Alexandrum detulisset, respondisse fertur in hanc sententiam satis Christiane, (Nam hoc illi ab inimicis obiectum est, quod Mosen & Christum quendam haberet in larario.) Pulchrum quòd putas esse vestrum regem Vulgari miserande de fabella, Si verum putas esse, non irascor. Tantum tu comedas velim lepusclos, Ut fias animi malis repulsis Pulcher, ne invideas livore mentis. Si vides lector parum observatas metri leges, memineris Imperatorem scripsisse, cuius est praescribere leges, non parêre. Est autem & piscis lepus appellarus, qui venenum habet immedicabile, si quis imprudens ederit. In Indico mari etiam contactu necat hominem, autore Plinio: lenta tabe consumit. Malum hac deprehenditur nota, quod piscem olent, qui ederint. Huic homo vicissim pestilens est, cuius contactu protinus emoritur. Hoc cibis admixto, multos sustulit Domitianus: eodem Titium fratrem sustulisse creditur, ut autor est Philostratus in Apollonii vita. Proinde in hos qui contabescunt, nec ulla medicorum ope possunt restitui, dici poterit, Edit leporem marinum.

Plena manu, pro eo, quod est; ampliter, copiose, prolixe, minimeque maligne. Translatum ab iis, qui non minutim, et parce, sed plena manu largiuntur. Cicero ad Atticum lib. ii. At hercle alter familiaris tuus Horatius quàm plena manu, quàm ornate nostras laudes in astra sustulit. Seneca in declamationibus: Liberaliter hodie et plena manu faciam. Idem in ludicro, quod scripsit in Claudium Caesarem: At Lachesis, quae & ipsa homini formosissimo faverer, fecit illud plena manu, & Neroni multos annos donat. Fit lepidius, quo magis ad animi res transfertur.

Sine rivali diligere, dicuntur, qui stulte mirantur, quod nemo alius concupiscat. Veluti simia catulos suos et miratur, et amplectitur, & indocti poetae suas nugas soli diligunt. Sumpta est allegoria ab amantibus, quibus est amica deformis, et quam alius nemo velit. Extat adagium in Epistolis Ausonianis. M. Tullius ad Atticum libro sexto. Huius nebulonis oratione si Brutus moneri potest, licebit eum solus ames, me aemulum non habebis. Item lib. ad Qu. fratrem tertio: O dii, quàm ineptus, quàm se ipse amans, sine rivali. Horatius in Arte poetica: Nullum ultra verbum aut operam sumebat inanem, Quin sine rivali teque & tua solus amares.

Pedibus trahere, est rem pro suo arbitratu versare. M. Tullius ad Atticum lib. iiii. Non recordor unde ceciderim, sed unde surrexerim. Fratrem meum & te si habeo, per me pedibus ista trahuntur. Idem lib. septimo, Epistolarum familiarium: Nam de iudiciis quod quereris, multo laboro minus. trahuntur per me pedibus omnes rei. Apud T. Livium ter tiae decad lib. iiii. Andronodorum parantem cedere principatu, Demarata uxor admonuit vocis quam Dionysius usurpare solebat, Non equo insidentem sed pedibus tractum debere relinquere tyrannidem: quod facili momento esset, quo quis vellet die cedere possessionem magnae fortunae: facere & parare eam, difficile atque arduum esse. Ex his verbis liquet eos pediubus trahi, qui place victi, sunt in potestate victoris. Metaphora ducta videri potest, vel à Vulcano illo Homerico, quem Iupiter ut longe viribus praestantior, pedibus tractum è coelo deiecit, quemadmodum testatur ille: Ρίψε ποδὸς τεταγὼν ἀπὸ βηλοῦ Θεσπεσίοιο. id est, Protractum pedibus supero deiecit Olympo. Vel ab eiusdem Hecotre, cui victor Achilles libro Iliados vigesimosecundo, Αμφοτέρων μετόπισθε ποδῶν τέτρηνε τένοντε Ες σφυρὸν ἐκ πτέρνης, βοέους δ᾽ ἐξῆπτεν ἱμάντας, Εκ δίφροιο δ᾽ ἔδησε, κάρη δ᾽ ἕλκεσθαι ἔασεν. id est, Qua post ambo pedes calcaneus imus adhaeret Talo, transfodit nervos, ac bubula lora Inseruit, corpus de curru deligat alto, Pendulum at interea trahitur caput. Trahitur ad eundem modum & Cacus apud Maronem lib. viii. ab Hercule victore: Pedibusque informe cadaver Protrahitur. Iuvenalis Satyra quinta: Duceris planta velut ictus ab Hercule Cacus, Et ponere foras, si quid tentaveris unquam Hiscere.

Τῆς ῥινὸς ἕλκεσθαι.. i. Nare trahi, est citra iudicium, alieno arbitratu quovis adduci. Metaphora mutuo sumpta à bubalis animantibus, qui anulo in summam narem inserto circunducuntur, non aliter quàm equi freno. Quanquam & equis lignum aut ferrum dentatum in nares inseritur, aut etiam in mosrum, ad cohibendam eorum ferociam. Id instrumentum Postomin appellatum indicat Nonius. Lucianus in Dialogo quodam Iunonis & Iovis, Σοῦ μὲν καὶ πάνυ οὗτός γε δεσπότης ἐστὶ, και ἄγει σὲ καὶ φέρει τῆς ῥινός φασιν ἕλκων. id est, Iste quidem modis omnibus tibi dominatur, ducitque te, & circumagit, ipsa, quod dici solet, nare trahens. Idme in Haeresibus, Οὐδὲν κωλύσαι δὲ τῆς ῥινὸς ἕλκεσθαι ὑφ᾽ ἑκάστων. id est, Nihil obstiterit, quo minu sà quibusvis nare traharis. Obtorto collo trahi dicuntur, qui volentes nolentes ad aliquid adiguntur. Philostratus in Heliodoro pro eodem dixisse videtur, mento trahere, ἀλλὰ παρήγαγεν αὐτὸν εἰς τὰ δικαστηρια, ἄκοντάτε καὶ τοῦ γενείου ἕλκων.. id est, Sed adduxit illum ad tribunalia, & nolentem & mento trahens. Id translatum est ab equis, quos equisones inferiore labro trahunt donec imponant frenum.

Βάρβαρος ἐκ τρίοδου. id est, Barbarus ex trivio. In hominem dicebatur extremae humilitatis, ac prorsum nullius pretii, perinde quasi dicas, extremum, ac vilem servulum alicunde e triviis emptum, non dono datum, aut domi natum. Lucianus in eum, a quo fuerat Prometheus appellatus. Οἷος ἐκ τρίοδου βάρβαρός τις παρὰ μικρὸν, id est. Qualis pene barbarus quispiam e trivio. Quamquam quidam hoc loco legunt non Barbarus, sed βόρβορος ἐκ τρίοδου, id est, Coenum è trivio. quae lectio sola probanda est, mea quidem sententia, propterea quod eo loco de luto fiat mentio, non de barbaro quopiam. Item Plato lib. de Rep. vii. καὶ τῷ ὄντι ἐν βορβόρῳ βαρβαρικῷ τινι, id est, Ac revera in coeno quopiam barbarico. Loquitur de anima demersa tenebris ignorantiae.

Rara avis, proverbio dicebatur res quaevis nova, & inventu perrara. Persius, Si forte quid aptius exit, Quando haec rara avis est. Iuvenalis: Rara avis in terris, nigroque similima cycno. Idem, Corvo quoque rarior albo. Quin & Phoenicis raritas in proverbium abiit. Ducta allegoria ab avibus peregrinis & inusitatis, quae nonumquam casu in nostram regionem devolant, vel miraculi gratia de portantur. Unde illud saepius iteratum apud Aristophanem: Τις ἐστιν ὄρνις οὑτοσί; id est, Quae est avis? De hospite, & ignoto.

Succisivis operis fieri dicitur, quod horis quibusdam quasi furtivis agitur, ubi iam ordinariis ac legitimis officiis perfuncti sumus. Metaphora traducta à mercenariis aut servis, qui praeter pactas operas quas debent, extra iustas illas horas nonnihil etiam operantur sibi, quod sedat in peculium. M. Tullius lib. De oratore ii. Quae ego sero, quae cursim arripui, quae succisivis operis, ut aiunt, iste à puero summo studio, summis doctoribus. Idem Philippica ii. Et tamen omni genere monumentorum meorum perfecisse operis succisivis, ut meae vigiliae meaeque literae, & iuventuti utilitatis, & nomini Romano laudis aliquid adferrent. Idem libro de legibus i. Succisiva quaedam tempora incurrunt, quae ego perire non patior, ut si qui deis ad rusticandum dati sint, ad eorum numerum accommodentur quae scribimus. Plinius in praefatione historiae mundi: Et occupati officiis, succisivis temporibus ista curamus, id est, nocturnis. Itaque quod obiter atque aliud agentes curamus, id operae succisivae tribuitur. Graeci simili penè figura πάρεργον apellant. Agathon apud Athenaeum: Τὸ μὲν πάρεργον έργον ὡς ποιούμεθα, Τὸ δ᾽ ἔργον ὡς πάρεργον ἐκπονούμεθα. Quorum carminum, quandoquidem verti commode non possunt, haec est sententia, quod obiter faciundum erat, ei principalem operam impendimus: quod principalis est operae, id obiter curamus. Legimus etiam τῆς ὁδοῦ πάρεργον, quod à proposito sit paulo alienius, & παρέργως, quod nos ferè, obiter aut negligenter vertimus. Divus Hieronymus in epistola quadam: Cum hoc furtivis, ut aiunt, operis ad lucernulam velox notarii manus me dictante signaret. Furtivas vocat, quod illi succisivas.

Compressis sedere manibus, dicitur in otiosos, et nihil aliud, quam sua fata, deplorantes. Titus Livius ab urbe condita lib. vii. Quur veteranus dux fortissimus bello, compressis, quod aiunt, manibus sedeas. Extat & in Hebraeorum proverbiis: Paululum conseres manus. in ignavum, figura sumpta à gestu sollicitorum quidem, sed inertium tamen.

Quoties omnia nostra cum aliquo communicamus, cum eo ioca seriaque conferre dicimur. M. Tullius libro De finibus bonorum 2. At qui cum ioca seriaque, ut dicitur, quicum arcana, qui cu occulta omnia? Tecum optime, deinde etiam cum m,ediocri amico. Donatus in Adelphos, huiusmodi ferme figuras omnes, quae constant ex contrariis, proverbiales existimar. Quod genus sunt, Fanda infanda: Quo iure quaque iniuria: facta atque infecta: digna atque indigna: fasque nefasque: clamque palamque: terraque marique: noctesque diesque: iuvenesque senesque: neque in minimo neque in maximo: neque deos neque homines veretur: vocatus atque invocatus: re salva et perdita: atque alia huius generis innumerabilia, de quibus meminimus & in initio operis.

Proverbialis allegoria, Ea tela texitur, pro eo quod est, eiusmodi negotium in manibus est, & res inceptantur tales. Translatio sumpta à textoribus telam instituentibus. M. Tullius in extremo De Oratore lib. Quanquam ea tela texitur, et ea incitatur in civitate ratio vivendi, ac posteritati ostenditur, ut eorum civium, quos nostri patres non tulerunt, similes habere cupiamus. Plautus dixit Exordiri telam, pro incipere negotium: Exorsa est haec rela non omnino pessime mihi. Affine est illi, quod alibi dicemus, Exordiri telam.

Πολλὰς φιλίας ἀπροσηγορία δίελυσεν. i. Multas amicitias silentium diremit. Admonet adagium, assiduo convictu, ac frequentibus alloquiis necessitudines ali, intermissione et absentia dissolvi. Meminit huius Aristoteles libro Moralium viii. Εὰν δὲ χρόνιος ἡ ἀπουσία γενηται, καὶ τῆς φιλίας δοκεῖ ἡ ἀπουσία λήθην ποιεῖν. ὅθεν εἴρηται, πολλὰς δὴ φιλίας ἀπροσηγορία δίελυσεν. i. Quod si diuturna fuerit absentia, videtur & necessitudinis oblivionem afferre: unde dictum est illud, multas amicitias silentium diremit. Versus ut refertur in collectaneis, diminutus est una syllaba. Ab Aristotele citatur integer Heroicus: Plurium amicitias solvere silentia ruptas. Apud Athenaeum libro quinto citantur ex anonymo poeta versus hi, Οὐ χρὴ συμποσΐοισι φλους ἀπὲξεσθαι ἐταίρους Δηρὸν, ἀναμνησις δὲ πέλει χαριστάτη αὕτη. id est, Non diu amicorum mensis decet abstinuisse, Quippe animi memoris res haec renovatio bella est. Figuratius, atque ob idipsum elegantius est illud Alphii foeneratoris dictum apud Columellam: Bona nomina nonnumquam mala fieri, si numquam interpelles. Ille nomina, iureconsultorum more, debitores vocat, et interpellare, subinde creditum reposcere. Vox autem Graeca, ἀπροσηγορία, non ita commode reddi Latine potest: neque enim simpliciter significat silentium, sed illud silentium, cum quis non appellat, ac salutat amicum.

Ad pilem vocare, pro eo quod est, ad libertatem invitare, aut promissis ingentibus seditionem commovere, proverbiali figura dixit Macrobius lib. Saturnalium i. Dicet aliquis, nunc me dominos de fastigio suo deiicere, & quodammodo ad pileum servos vocare. Atque haec quoque verba sublegit à Seneca, qui epistola quadragesimaseptima scribit in hunc modum: Dicat nunc me vocare ad pileum servos, & dominos de fastigio suo deiicere. Livius lib. xiiii. Postero die servi ad pileum vocati, & carcere vincti emissi, confusaque omnis multitudo Hippocratem atque Epicidem creant praetores. Metaphora ducta à veterum consuetudine, qua servi cum statum mutarent, ac manu mitterentur, capite raso pileum accipiebant. Unde est in Amphitryone Plautina, sub persona Sofiae servi liberatem optantis: Quod ille faciat Iuppiter, ut ego hodie raso capite calvus capiam pileum. Huc pertinet quod Plutarchus refert in Apophthegmatis Scipionis, qui non prius sustinuit agere cum Carthaginensibus de pace, quàm L. Terentium, quem captivum habebant, ad sese reducerent. Terentius autem Scipionem triumphantem subsequutus est pileatus, veluti libertus. Item quod ibidem refertur de T. Quintio, quem in triumpho subsequuti sunt pileati omnes Romani, quos in bello captos & apud Graecos servientes drachmis quingentis redemptos ipsi dono dederant. Cuius meminit T. Livius lib. iiii. de bello Macedonico. Martialis Epigrammatum secundo ad Olum: Totis pilea sarcinis redemi. Hoc est, rebus omnibus relictis contemptisque peperi mihi libertatem. Etenim qui potest nihil habere, is nulli servire cogitur, eique liberum est suo more vivere. Atque idea subiicit: Servum si potes Ole non habere, Et regem potes Ole non habere. Persius: Hanc nobis pilea donant. Suetonius in Tiberio: Servisque ad pileum frustra vocatis, in Siciliam profugit. Idem in Nerone: Obiit trigesimosecundo aetatis anno, die quo quondam Octaviam interemerat: tantumque gaudium publice praebuit, ut plebs pileata tota urbe discurreret, nimirum hoc indicio additam sibi libertatem significans. Servius in Aeneidos octavum, refert Feroniam servorum deam haberi, in cuius templo capite raso soliti sint pileum accipere. Videtur autem pileum priscis insigne fuisse virtutis spectatae, ut hinc fluxerit mos, ut qui magistri doctorisque titulo eos venire solitos pileatos, quorum nomine venditor nihil praestaret. Eius rei Caelius Sabinus iureconsultus hanc fuisse causam scribit, quod eiusmodi conditionis mancipia insignia esse in vendendo deberent, ut emptores errare & capi non possent, neque lex vendundi operienda esset, sed oculis iam perciperent, quodnam esset mancipiorum genus.

Eiusdem artis, aut disciplinae studiosi, eiusdem musae aemuli dicuntur. Usurpatur apud A. Gellium proverbii vice. Graeci ὁμότχνους appellant eiusdem artis opifices.

Aenigmate proverbiali lolio victitare dicuntur lusciosi & caecutientes, quos Graeci, teste Nonio, Myopes vocant. Plautus in Milite: Mirum est lolio victitare te tam vili tritico. Quid iam? Quia lusciosus. Verbero, aedepol tu quidem caecus, haud lusciosus. Lolium autem Plinius inter frugum pestes commemorat, una cum carduis, ac tribulis. Vergil. in Bucolicis, Infelix lolium & steriles dominantur avenae. Item Geiorg. lib. i. Mox & frumentis labor additus, ut mala culmos Esset rubigo segnisque horreret in arnis Carduus, intereunt segetes, subit aspera sylua Lappaeque tribulique interque nitentiae culta Infelix lolium & steriles dominantur avenae. Inest autem lolio peculiare quoddam malum, ut oculis caliginem inducat, id quod indicat Ovidius lib. Fastorum i. cum ait: Et careant loliis oculos vitiantibus agri. Hinc nimirum iocus proverbialis.

Qui privati commodi impendio studiosi essent, ac fere, quidquid rerum agerent, id omne ad domestiam referrent utilitatem, ii proverbio, Intus canere, iidem apud Graecos ἀσπένδιοι κιθαρισταὶ, id est, Aspendii citharistae dicebantur. M. Tullius in Verrem actione tertia: Atque etiam Aspendium citharistam, de quo saepe audistis, id quod est Graecis in proverbio, quem omnia intus canere dicebant, sustulit, et in intimis aedibus suis posuit, ut etiam illum ipsum artificio suo superasse videatur. Facetissime taxavit Cicero Verris rapacitatem, qui intus canentem in intimis aedibus collocarit, hoc est, plus quam intus cecinerit. Idem in Rullum adversus legem agrariam: Atque hoc carmen hic tribunus plebis, non vobis, sed sibi intur canit. Nam ostendit Tullius in ea oratione, legem, tametsi popularis videretur, haud tamen populi, sed decemvirum utilitati repertam. Porro de Aspendio citharoedo Asconius Pedianus ad hanc ferme sententiam enarrat: Vulgares citharoedi, cum canunt, utriusque manus funguntur officio, ita, ut dextra plectrum teneant, id, quod foris canere appellant: sinistra digitis chordas carpant, quod quidem intus canere vocant. Difficile autem visum est, quod Aspendius citharoedus faciebat, qui nequa quam utraque uteretur manu, sed omnia, id est, totam cantionem intus, et sinistra tantum manu complecteretur: atque ita tacita, levique modulatione sinistra contactis chordis, cantilena peragebatur, ut vox ad citharoedum duntaxat, aut proxime assistentem perveniret. Hinc fluxisse proverbium, ut furaces homines Aspendii citharistae Graecis vulgo dicerentur, quod ut hi carminis, ita illi furtorum essent occultatores. Fatetur Asconius adagionem etiam in illos apte dici, qui multum intestinis suis commodis consulunt praeter honestatem. Neque discrepat interpreta mentum, quod adfert Zenodotus ex Zenone Myndio in adagiorum Collectaneis. Porro Aspendius Pamphyliae civitas est auctore Stephano, unde Aspendii dicebantur, apud quos citharoedi hoc artificio praecelluisse videntur. Ad hoc proverbium apparet allusisse Plinium lib. vigesimooctavo cap. v. cum ait, Verum id remediis cecinit, non epulis.

Εἰς λατομίας. i. In lapicidinas. Simillimum est illis, ἐς κόρακας, καὶ ἐς τὴν μακαρίαν, cum significamus quempiam è medio tollendum, et in rem malam aliquò auferendum. Natum à Philoxeno poeta dithyrambico, qui cum Dionysii tyranni poemata non probaret, utpote indocta, in lapicidinas ab eo detrusus est: deinde revocatus illinc amicorum precibus, ubis denuo Dionysium sua carmina pronunciantem audisset, surrexit: et rogatus à Dionysio, quid esset rei, respondit, satius ac potuis esse in lapicidinis vitam degere, quàm illius audire poemata. M. Tullius in Epistolis ad Attic. lib. iiii. Philoxeni animum probat, qui maluerit in carcerem reduci quàm assentari tyranno. Lucian. in libello, cui titulus: De mercede servientibus Σύ δ᾽ οὖν ἐὰν μὴ ἐπαινῇς, ἐς τὰς λιθοτομίας διονυσίου εὐθὺς ἀφίξῃ. id est, Quod ni tu laudes, protinus in Dionysii lapicidinas relegaberis. Plautus in Captivi duo: Inde ibis porrò in latomias lapidarias. Hoc nomine carcer erat insignis, quem Dionysius extruxerat. Plutarchus libro ii. De fortuna & virtute Alexandri, οἷος ἦν ἀνάπαλιν διονύσιος, ὁ τὸν ποιητὴν φιλόξενον εἰς τὰς λατομίας ἐμβάλλων, ὅτι τὴν τραγῳδίαν αὐτοῦ διορθῶσαι κελεύθεὶς, εὐθὺς ἀπαρχῆς ὅλην μέχρι τῆς κορωνίδος περϊέγραψεν. id est, Qualis rursus erat ille Dionysius qui Philoxenum poetam in latomias coniecit, quod ipsius tragoediam emendare iussus, ab ipso statim initio usque ad finem dispunxit. M. Tullius in Verrem actione vii. Latumias Syracusanas omnes audistis, plerique nostis. Opus est ingens, magnificum, regum ac tyrannorum, totum est è saxo, in mirandam altitudinem depressum, & multorum operis penitus excisum. Item in eadem: Carcer ille qui est à crudelissimo tyranno Dionysio factus Syracusis, quae latumiae vocantur, in istius imperio domicilium Romanorum fuit. Ut quisque istius animum aut oculos offenderat, in Latumias statim coniiciebatur. Idem in eundem actione tertia: L. Suetius homo omnibus ornamentis praeditus, qui iuratus apud vos dixit, multos cives Romanos in Latumiis istius crudelissime per vim morte esse multatos, &c. Huius carceris meminit & T. Livius Belli Punici secundi libro sexto.

Ιππου γῆρας, id est, Equi senecta. Proverbium in eos dici solitum, qui praeclaris rebus gestis in iuventa, postea quam consenuerint, ad sordidas curas semet abiciunt. Allegoria sumpta à generosis equis, qui senio facti segnes, in pistrinum, aut carrum, aut aliud id genus opus detruduntur: olim in pretio habiti, dum viribus integris essent. Plutarchus in libello, cui titulus, An seni sit administranda Respub. Οὐ παντάπασιν δόξει τοῦτο δὴ τὸ καλούμενον, ἵππου γῆρας ἐπάγεσθαι μηδενος ἀναγκάζοντος; id est, An non is plane videbitur equi senectam, quemadmodum vulgo vocant, accersere, nemine compellente? Cum hoc convenit Ennianum illud, quod refertur à Cicerone in Catone Maiore: Sicut fortis equus, spatio qui forte supremo Vicit Olympia, nunc senio confectus quiescit.

Plato in Theaeteto: Αλλ᾽ εἰ οὕτως ὦ θέοδωρέσοι φίλον, οὐδ᾽ ἐμοὶ ἐχθρὸν, φασὶν οἱ παροιμιαζομενοι. id est, Si istud tibi amicum Theodore, nec mihi est inimicum: quemadmodum proverbio dicunt. Hoc est, Si tibi res placet, mihi non displicet. Captata est autem in figura vocum pugnantia: deinde τὸ ἀμφίβολον φίλου καὶ ἐχθροῦ, quorum utrunque è personis ad res detorquetur: quanquam ad personas relata sunt usitatiora. Usus erit, quoties alienae obsequimur voluntati.

Plato in Theaeteto: Οτι ἡμεῖς μὲν αυτὸν ὥσπερ θεὸν ἐθαυμάζομεν ἐπὶ σοφίᾳ, ὅδ᾽ ἄρα ἐτύγχανεν ὤν εἰς φρόνησιν οὐδὲν βελτίων βατραχου γυρίνου, id est, Nos illum tamquam deum ob sapientiam admirabamur. At ille nihilo magis antecellebat prudentia, quàm rana gyrina. Sumptum est adagium ab informi partu ranarum, quem Graeci γυρίνους vocant, a figura corporis in gyrum orbiculati: quo fit, ut mira celeritate se quo velint voluant, versentque, quemadmodum testatur quisquis is fuit, qui scripsit Etymologicon Graecarum dictionum. Meminit gyrinorum & Hesychius. Suidas etiam Aristophanis adducit testimonium: Οἷον πατέρες βοὸωσι γυρίνων. id est, Quemadmodum patres clamat gyrinorum. Nec ab his abhorrent, quae tradit Plinius lib. ix. cap. li. Ranae, inquit, superveniunt, prioribus pedibus alas feminae mare apprehendente, posterioribus clunes. Pariunt minimas carnes nigras, quas gyrinos vocant, oculis tantum, et cauda insignes: mox pedes figurantur, cauda findente se in posteriores. Mirumque semestri vita resolvuntur in limum, nullo cernente, & rursus vernis aquis renascuntur, quae fuere natae, perinde occulta ratione, cum omnibus annis id eveniat. hactenus Plinii verba recensuimus. Meminit & Aratus αὐτόθεν ἐξ ὕδατος πατέρες βοόωσι γυρίνων. i. Inde gyrinorum clamant per stagna parentes. Porrò cum ranae tribuitur loquacitas, quae stoliditatis solet esse comes, minimum mentis inesse oporret gyrinis, quos vix de prehendas animal esse, nisi moverentur. Ut autem hunc locum diligentius expenderem, Hieronymus Aleander, vir non tantum literis clarus, mihique vetere necessitudine iunctus, in causa fuit: ille rursus, quod indicavit, Coelio Calcagnino transcribit. Nos neutrum voluimus sua laude fraudatum esse. Neque enim unquam tam iuveniliter fuimus affecti, ut nobis placuerit cornicula Aesopica.

Plato in Theaeteto: Τί γὰρ χρήσῃ ἀφύκτῳ ἐρωτήματι, τὸ λεγόμενον, ἐν φρέατι συσχόμενος; id est, Cur enim utaris inexplicabili quaestione, in puteo, quemadmodum aiunt, constrictus? Quadrabit in eos, qui in angustias eas redacti sunt, ut extricare sese nullo modo possint. Non admodum abludit ab illo ἐν φρέατι κυνομαχεῖν, id est, In puteo cum cane pugnare. Item illo, Canterium in fossa.

Plato in Phaedro: Περὶ τούτου μὲν ὦ φίλε εἰς τὰς ὁμοίας λαβὰς ἐλήλυθας. id est, Quantum ad istam rem pertinet, amice, in easdem ansas venisti, i. nihilominus teneris, nec potes effu gere quin dicas. item Aristid. in communi quatuor oratorum defensione: Ως εἶχεν ἄν παλιν ὁ καλλικλῆς εἰς αὐτὰς λαβὰς ἐπανελθεῖν, id est, Itaque Callicli erat in easdem ansas recidendum. Quadrat in eum qui sic irretitus est, ut, quocunque se vertat, teneatur: nec explicare sese possit. Huic similimum est, quod scribit Lucianus in Hermotimo: Οἴομενος γὰρ ἐκπεφευγέναι, εἰς τὸν αὐτὸν κύρτον ἐμπέπτωκας. id est, Nam arbitratus effugisse te, in eandem nassam incidisti. item illud, quod alibi dicetur, κύκλῳ περιέλκειν.

Plato in Phaedro: Πῶς γὰρ οἷός τε εἴην τοιαύτης θοίνης ἀπέχεσθαι; id est, Qui possim ab hoc epulo abstinere? De re vehementer suavi atque expetenda, quod genus est festum aliquod convivium. Allusum, opinor, ad eam fabulam, qua tradunt Dianam iracunde tulisse, quod cum reliqui dii adhibiti essent ab Oeneo ad sacrum epulum, sola fuisset praeterita, solaque domi sederit, secum stomachans, quod nihil ex illo nidore sentiret. Qua de re meminit Lucianus in Lapithis: item in libello De sacrificiis.

Γλυκὺς ἀγκών, i. Dulcis cubitus. Abominantis est sermo, aut cum aliud dicimus, aliud sentientes. Plato in Phaedro: Γλυκὺς ἀγκὼν ὦ φαῖδρε λέληθέ σε ὅτι ἀπὸ τοῦ μακροῦ ἀγκῶνος τοῦ κατὰ τὸν νεῖλον ἐκλήθη, καὶ πρὸς ἀγκῶνι λανθάνει σε, ὅτι οἱ μέγιστον φρονοῦντες τῶν πολιτικῶν, μάλιστα ἐρῶσι λογογραφίας καὶ καταλείψεως συγγραμμάτων; id est, Num, Phaedre, fugerat te, quod dulcis cubitus a longo illo, qui in Nilo est, cubito dictus esset? Quin etiam praeter cubitum illud fugit te, quod, qui rerum civilium sunt peritissimi, conscriben darum orationum, ac posteris reliquendarum sunt cupientissimi. Hactenus Plato. Ancon autem Nili pars est, in qua navigantes plurimum & sudant & periclitantur. Unde proverbio dicebant κατ᾽ εὐφημι σμόν, γλυκὺς ἀγκών id est, Dulcis cubitus, quasi deprecantes eius loci discrimina. Id autem perinde valet, quasi dicas: εὔφημα φώνει, id est, Bona verba, aut bene ominata loquere. Sunt qui è Comico Platone natum existiment. is in fabula, cui titulus, Phaon, senem facit amantem tibicinam, atque haec loquentem: Ω χρυσοῦν ἀνάδημα, ὦ τοῖσιν ἐμοῖσι τρυφεροῖς τρόποις ὦ γλυκὺς ἀγκών. id est, O aureum amiculum: ô meis delicio sis moribus gratus cubitus. Suidas scribit Anconem Carthaginensibus vocari domicilium obscurum ac profundum, in quod coniici solent, si quibus indignaretur tyrannus. Praeterea summa montium iuga, Ancones vocari. Denique praeter alia gurgitem ac tumorem fluminis circa ripas, propter anfractum, et amnis repercussum, Ancoinem dici, a cubiti figura, ni fallimur, ducta similitudine, quod quibusdam locis ripa excurrat, promineatque specie cubitalis. Unde & oppidis ac locis aliquot Anconis inditum est vocabulum, ut Anconi, Pcentinorum civitati, teste Stephano. Item Ovid. libro Transform. ultimo: Et spissi litoris ancon. ut quidam legunt. Valerius Argonauticon lib. iiii. Quid memorem quas Iris aquas, quas torqueat Ancon? Unde non absurde, κατ᾽ ἀντίφρασιν quis acceperit, sicut placet Zenodoto. Nam alii putant per exclamationem dictum. Athenaeus libro Dipnosophistarum xii. ostendit Anconem locum quempiam fuisse Sardis, voluptatum ministeriis paratum, in quo popinae, scorta, atque aliae id genus deliciae. Dulcis igitur Ancon, ob blandimenta voluptatum, sed in eo complures naufragium faciebant. Idem indicat, Polycratem apud Samios mulieres aliquot voluptatum architectrices instituisse, ad exemplum Anconis, ducis Sardorum, eumque locum Laura dictum fuisse, sive Samiorum flores. Idem addit, Omphalem, eius gentis reginam, per vim virgines dominorum cum eorum seruis inclusisse ad stuprum, ne sola haberetur impudica. Lydos aunt eum locum, in quo feminae constuprabantur, γλυκὺν ἀγκῶνα dixisse, sceleris atrocitatem verbo mitigantes. Vocem autem dictam putat ab eo, quod illic gerebatur. Etymologus indicat ἀγκῶνα dici locum ossibus durum, παρὰ τὸ ἐπάγεσθαι τὴν χεῖρα, id est, ab adducenda manu, velut ἄγνυσθαι, id est, frangendo: sive ab ἄγχειν, id est, à praefocando. Hesychius adiicit & murorum flexus, ἀγκῶνας vocari. Breviter, quicquid in cubiti speciem inflectitur, ἀγκὼν dicitur, quemadmodum sunt & citharae ancones.

Βοῦς ἐπὶ φάτνῃ, id est, Bos ad praesepe. In emeritos dici consuevit, quique iam ob aetatem ocio, vitaeque molliori indulgent. Effertur & ad hunc modum: Βοῦς ἐν αὐλίῳ, id est, Bos in stabulo. Congruit & in eos, qui nullis honestis negociis exercentur, sed turpi otio, atque abdo mini serviunt. Philostratus in Cassandra, Αλλ᾽ ἐν μειρακίοις καὶ γυναιοις, βοῦς ἐπὶ φάτνῃ id est, Verum inter adolescentulos ac mulieres, bos ad praesepe. De Agamemnone loquitur, voluptariam agente vitam. Effertur item ad hunc modum, βοῦς ἐπὶ αυλίῳ γέρων. id est, Bos in stabulo senex. Rursum hoc modo, βοῦς ἐν αὐλιῳ κάθη. id est, Bos in stabulo desides. De iis qui molliter, & in otio vivunt. Athenaeus li. viii. refert quiddam non illepidum, nec alienum ab hoc proverbio. Cantor quidam imperitus, quum Stratonicum excepisset convivio, inter pocula ostentabat illi artem. Quum autem esset splendidum, ac magnificum convivium, ac Stratonicus eo frustraretur, non habens alterum, qui cum sermocinaretur, confregit poculum, ac poposcit maius, multosque cyathos cum accepisset, solique calicem ostendisset, affatim bibens obdormitt, cetera fortunae committens, cum autem forte comessabundi quidam supervenissent cantori, ex notis, Stratonicus ilico factus est sobrius. li quum audissent, quod semper multum vini bibens fuisset inebriatus, compendio respondit, Insidiator enim, & sceleratus ille cantor, tamquam bovem ad praesepe, data cena, occidit. Quod in Athenaei verbis legimus ψαλλόμενος, opinamur legendum σφαλλόμενος. Congruet & in illos, qui in suum aluntur exitium, quemadmodum ii, iqui se voluptatibus mundi explent, orco quid aliud quam victimae nutriuntur, veluti bos ad praesepe?

Οὐδὲ γόνυ κάμψας id est, Ne genu quidem flexo. Philostratus in Antaeo: καὶ οὐδε γόνυ φα σὶ, κάμψας ἀποδύεται πρὸς τὸν ἀνταῖον, id est, Ac ne genu qui. dem curvato adversus Antaeum exsuitur. Idem in Herode: Ενταῦθα, ἔφη, γόνυ κάμψας, id est, Hic, inquit, genu flectamus: Dictum est autem ὑπερβολικῶς, pro eo, quod est, ne tantulum quidem. Etenim, qui iam incipit ad quietem componere sese, primum genu flectit. itaque perinde valet, οὐδὲ γόνυ κάμψας, quasi dicas, citra respirationem, sine omni intermissione. Sumptum apparet ex Aeschyli Prometheo, ubi Vulcanus sic loquitur: Ανθ᾽ ὧν ἀτερπῆ τήνδε φρουρήσεις πέτραν Ορθοστάδην ἄϋπνος, οὐ κάμψας γόνυ id est, Ideo petram servabis hanc inamabilem, Insomnis adstans, nec genu unquam flexeris. Nisi mavis esse mutatum ex Homericae Iliados η, ubi de Hectore sic loquitur Menelaus, Φημΐ μιν ἀσπασίως γόνυ κάμψειν, αἴκε φύγησι Δηίου ἐκ πολέμοιο. id est, Ille lubens genua flectet, puto, si modo tristi Fugerit è bello.

Philostratus in vita Apollonii: Οτε κιλικος λόγος, ποῖ τρέχεις, ἢ ἐπὶ τὸν ἔφηβον; ἐπ᾽ ἐκείνῳ τε ἐλέγετο, καὶ παροιμιώδη τιμὴν ἔσχεν, id est, Ac Cilicibus celebratum dictum, quò curris, num ad ephebum? de illo quoque ferebatur, adagiique vim obtinebat. Parum liquet, quid sibi voluerit Cilicium illud adagium, nisi forte sumptum est ab Apollinis oraculo, ad quod undique festinabatur: fingebatur autem imberbis Apollo, quemadmodum & Bacchus.

Καὶ παιδὶ δῆλον. id est. Et puero perspicuum. De resupra modum perspicua, confessaque. Utitur & Plato quodam in loco, quem ante commonstravimus: & Philostratus in vita Apollonii. Est in epistolis Basilii, τοῦτο καὶ παιδὶ γνώριμον. id est, hoc & puero notum. Finitimum illi, quod alibi retulimus, καὶ τῷ τυγλῷ δῆλον. id est, Vel caeco perspicuum.

Μὴ τῷ μελαμπύγῳ περιτύχοις, id est, Ne in melampygum incidas. in lascivos & iniuriosos homines quadrat. Est autem comminantis, ne quando incidant in eum, qui malefactorum poenas de eis sumat. Utitur hoc adagio Philostratus in Apollonii vita, lib. ii. Καὶ τοῦτο ἴσως ἦν τὸ μελαμπύγου τυχεῖν. id est, Et hoc fortassis erat in melampygum incidere. Aristophanes in Lysistrata. Καὶ μυρωνίδης γὰρ ἦν τραχὺς ἐντεῦθεν, Μελάμπυγός τε τοῖς ἐχθροις ἅπασιν. id est, Et Myronides enim erat hirsutus illinc, Melampygusque hostibus omnibus. Melampygum dixit quasi vindicem, ultoremque. Porro Melampygus Graecis significat eum, qui nigro sit podice, quo quidem cognomento notatus est Hercules, quod eam corporis partem, non Lydorum more vulsam, neque candidam, quemadmodum effeminati solent, sed nigris pilis hirsutam, ac syluosam haberet. Nam Graeci quemadmodum molles, et imbelles, factosque deliciis πυγάργους καὶ λευκοπύγους appellant, itidem e diverso fortes, ac strennuos μελαμπύγους vocare consueverunt, ut autor est Lycophronis interpres. Idem ostendit paroemiam ad hunc quoque modum efferri: ούπω μελεμπύγῳ τετύχησας, id est, Nondum in Melampygum incidisti. Proverbium ex huiusmodi quadam historia natum existimant, quam partim ex Suida, partim ex Gregorii Nazianyeni enarrationibus adscribemus. Olim duo quidam fratres erant, omni genere maleficiorum passim in omnes debacchantes, unde & ex morum atrocitate nomina repererunt. Nam alter Passalus dictus est, alter Achemon: sive, ut alicubi legitur, Achmon. Hos mater, nomine Sennonis, ubi videret atrocia facinora passim patrantes, iussit cavere, ne quando in Melampygum inciderent. Evenit deinde, ut Hercules aliquando sub arbore quadam dormiret, armis in eandem reclinatis. Accesserunt Cercopes sive Perperi fratres, (utrunque enim scriptum invenitur) & Herculem dormientem ipsius armis aggregi tentarunt. Ille protinus sensit insidias, & correptos, ac vinctos de clava à tergo suspendit, leporum ritu, atque ad eum modum gestabat, Illi pendentes capitibus deorsum demissis, cum herculis posticum nigris pilis horridum, atque hispidum viderent, materni moniti memores, super hac re inter sese consabulantur. Quod simul ac audisset Hercules, hoc cognomine delectatus, et in risum effusus, eos vinculis solutos dimisit. Notat hanc historiam Plutarchus in libello de discrimine amici, et adulatoris, cum ait Herculem Cercopibus fuisse delectatum. Meminit & Herodotus in septimo de loco, dicto lapide Melampygo, & Cercopum sede. Quo sanè loco lapsus est insigniter Laurentius Valla: quod fabulam hanc aut nesciret, aut certe non meminerit. Plutarchus in libello De puerorum educatione refert et hoc inter Pythagorica aenigmata: Μὴ γευεσθαι τῶν μελάνούρων. id est, Non gustanda quae nigra sunt cauda. Atque hunc in modum interpretatur, abstinendum à convictu mortalium atrorum, & improborum: quanquam hoc à proverbio diversum.

Γλαυκεῖον ὠόν, id est, Noctuinum ovum: Refertur à Nicolao Perotto in Copiae cornu proverbii loco, nec explicatur tamen. Fortassis antiquitus abstemium, & à vino abhorrentem hoc adagio significabant. Philostratus enim in vita Apollonii, lib. iii, de ovo noctuae rem oppido quàm prodigiosam refert. Itaque satius est ipsius referre verba: Τὴν γλαῦκα, inquit, χρὴ ἐπιφυλάττειν οὗ νεοττεύει, καὶ τὰ ὠὰ σπάσαντα δοῦναι μασᾶσθαι τῷ βρέφει, συμμετρῶς ἕψαντας. εἰ γὰρ βρώσεταί τι τούτων πρὶν οἴνου γεύσασθαι, μίσος πρὸς τὸν οἶνον αὐτῷ ἐμφύσεται, καὶ σοφρονέστατα διακείσεται, id est, Observandum, ubi loci niduletur noctua, deinde ova subducere oportebit, eaque mediocriter cocta infanti mandenda dare. Quod si quid ex his ederit, prius quam degustarit vinum, insereturilli vini odium, adeo, ut in omnem vitam quam maxime sobrius sit futuras. Aelianus libro de naturis animantium primo, fabulam refert paulo magis etiam quam haec est, anilem. Eam quoque praestiterit ipsius auctoris recensere verbis: Οἱ πελαργοὶ λυμαινομένας αὐτῶν τὰ ὠὰ νυκτερίδας ἀμύνονται πάνυ σοφῶς. αἱ μὲν προσαψάμεναι ἀνεμϊαῖα ἐργάζονται καὶ ἄγονα αὐτὰ. Οὐκοῦν τὸ ἐπὶ τούτοις φάρμακον, ἐκεῖνό ἐστι. πλατάνου φύλλα ἐπιφέρουσι ταῖς καλιαῖς, αἱ δὲ νυκτερίδες ὅτ᾽ ἂν αὐτοῖς φειτνειάσωσι, ναρκῶσι καὶ γίνονται λυπεῖν ἀδύνατοι. id est, Ciconiae noctuas ova sua perdere solitas arcent miro ingenio. Nam hae contactu reddunt ea subventanca, steriliaque, Remedium igitur adversus haec illud adhibent. Platani frondes in nidum convehunt, quas noctuae posteaquam contigerint torpescunt, ita ut iam nocere non queant. Hactenus Aelianus. Sunt, qui negent noctuinum ovum inveniri. Proverbium itaque quadrabit vel in hominem nihili, nulliusque frugis, iuxta fabulamentum Aeliani: vel in rem raram inventu, iuxta horum sententiam.

Αμαζόνων ᾆσμα, id est, Amazonum cantilena: in delicatos ac lascivos & parum viros. Philostrat. in Apollonii vita, lib. iiii. Μειράκιον τῶν ἁβρῶν οὕτως ἀσελγὲς νομιζόμενον, ὡς γενέσθαι ποτὲ καὶ τῶν ἀμαζονων ᾆσμα, id est, Adulescens de numero mollium usque adeo lascivus habitus, ut aliquando Amazonum quoque fuerit cantio. Quid autem sibi velit Amazonum cantio,fateor mihi nondum satis compertum est apud idoneos autores. Nisi si cui placet, ut accipiamus, Amazones ludibrii causa in molles viros cantilenas solere celebrare. Quod si fas sit mutare scripturam, mihi nequaquam displiceat, ut pro ἀμαζονων μαζονόμωμ legamus. Sic enim appellant lancis genus praegrande, quo cibi inferuntur, in convivium. Mos autem erat antiquitus, ut epulae lautiores tibicine praecedente inferrentur, ut accipenser. Horatius in extrema Satyra: Mazonomo pueri magno discerpta ferentes Membra gruis: Verum hoc interim meum esto somnium, donec ab eruditis certius aliquid proferetur. Quod sanè desperandum non est, indies in lucem emergentibus novis auctoribus. Quum haec iam quartum essent aedita, prodiit opus Caelii Rhodigini, qui trahit sibi videri proverbium hoc non de foeminis Amazonum, sed in genere de tenuibus dici. Hoc commentum cum sit insigniter frigidum, quanto ipse verecundius, qui me professus sum nescire quod nesciebam?

Ταντάλου κῆποι, id est, Tantali horti. De bonis, quibus tamen frui non liceat, aut de iis, quae videantur aliquid esse, cum nihil sint. Philostratus in vita Apollonii, lib. iiii Τοὺς ταντάλου εφη κήπους εἴδετε, ὡς ὄντες οὐκ εἰσί. Tantali hortos videtis, inquit, esse cum non sint. Nota est fabula de Tantalo apud inferos ad aquam stante, deque pomis in caput imminentibus, cum sitiens interim atque esuriens neutra possit contingere. De his nonnulla retulimus prius in proverbio Adonidis horti.

Σύμβουλος ἱερὸν χρῆμα. id est. Consultor res sacra. Zenodotus ex Epicharmo refert. Sensus est adagionis, plurimum utilitatis afferre bene consulentem: aut religiose, pureque dandum consilium iis, quibus est opus. Plato in Theage: Αλλὰ μὲν δὴ ὦ δημόδοκε καὶ λέγεταὶ γε σύμβουλον ἱερον χρῆμα εἶναι, i. Quin illud etiam dicitur Demodoce, consultorem rem esse sacram. Idem in epistola ad Perdiccam: δίκαιος δὲ εἰμὶ καὶ ξενικὴν καὶ ἱερὰν ξυμβουλὴν λεγομένην ξυμβουλεύειν. id est, aequum est autem, ut & hospitale & sacrum ut dicitur consilium impertiam. Suidas indicat dictum, ubi deliberatur de rebus periculosis, ut simile videatur illi, sacram ancoram iacere. Effertur & ad hunc modum: ἱερὸν ἡ συμβουλὴ, id est, Res sacra consilium. Exstat inter Graecas sententias hic senarius: Ιερὸν ἀληθῶς ἐστὶν ἡ συμβουλία. id est, Res est profecto sacra consultatio.

Απιέναι πρὸ τῶν μυστηρίων, id est, Ante mysteria discedere, est, re nondum absoluta subducere sese. Sumpta metaphora à sacris, in quibus profani iubebantur abire, cum iam essent peragenda mysteria, initiati manebant, nec fas erat nisi peractis ritibus abire. Plato in Menone: Εἰ μὴ ὥσπερ χθὲς ἔλεγες, ἀναγκαῖόν σι ἀπιέναι πρὸ τῶν μυστηρίων, ἀλλ᾽ εἰ περιμείναις τε και μυνθείης, id est, Nisi quemadmodum heri dicebas, tibi fuerat ante mysteria discedendum: verum si & permaneas, & mysteriorum particeps fias, & caetera quae sequuntur.

Εξ ἑνὸς πολλὰ ποιεῖσθαι, id est, Exuno multa facere, proverbio dicebantur, qui rem quampiam minutim secabant. Quadrabit in eos qui idem aliis, atque aliis modis variant: ut non iam unum, sed plura videantur. Plato in Menone: Καὶ παῦε πολλὰ ποιῶν ἐκ τοῦ ἑνὸς, ὅπερ φασὶ τοὺς συντρίβοντάς τι ἑκάστοτε οἱ σκώπτοντες. id est, Ac parce ex uno plura facere, quo dicto taxant eos, qui rem quampiam undecumque comminuunt. Narratur apud Titum Livium belli Macedonici lib. v. non illepida fabula de caupone quodam, qui suis unius carnes tam vario coctas apparatu proponebat, ut dux Romanus, admiratus, rogaret, unde nam media bruma suppeteret tanta venatus copia. Tum arridens caupo, confessus est; eas omnes ciborum species ex uno sue domestico confectas fuisse. Neque secus isti faciunt, inquit, qui commemorandis variis, et horrendis nominibus, von territant, cum haec omnia una gens sit.

Οδιὸς κόρινθος. i. Iovis filius Corinthus. In eos dici solitum, qui semper eadem aut dicunt aut faciunt, Pindarus in Nemeis hymno vii.: Ταῦτα δὲ τρὶς τετράκις τ᾽ ἀμπολεῖν, ἀπορία τελέθει τέκνοιον ἁτε μαψυλάκας διὸς κόρινθος. Negat se velle iterum atque iterum eadem iterare: perinde, quasi pueris nugas narraret διὸς κόρινθος. Nam μαψυλάκας eum significat, qui frustra nugas effutit. Interpres hoc loco fabulam affert, ad proverbium hoc, meo quidem animo, non multum pertinentem, tamen adscribam. Aletes, inquit, consuluit Dodonaeum oraculum, quod tum Iovis erat, num Corinthiorum imperio potiri posset. Responsum est, tum illum potiturum, cum quispia illi glebam daret, aut ruder, idque die multarum coronarum: nam id addidit. itaque Corinthum profectus penem ab rustico quopiam petiit, is gle bam porrexit. Sensit ille iam perfectum oraculum, animumque ad capessendum imperium adiecit. Parentabatur co die manibus, eamque ob causam, cum pletaque civitas in monumentis abesset, accedens, reperit Creontis silias iam paciscentes de imperio. Harum natu minimae persuadet, si velit adiurare, se simul atque principatum esser consecutus illam ducturum uxorem. Illa in petii cupiditate prodit civitatem, ac portis apertis, Aletem admittit. Is itaque victor, Iovis Corinthum eam appellat, quod ex Iovis oraculo contigisset. Deinde subtexit aliam fabulam, cum aliorum in terpretamenro fere convenientem. Ea est huiusmodi: Olim Megarenses Corinthiis erant vectigales. Ceterum, cum iliorum imperium insolentius gravatim ferrent, ac defectionem pararent, missus est legatus Cotinthiorum nomine, qui apud plebem Megarensem cum alia multa ferociter dixit, tum illud indignabundus, ac vociferans intonuit, Οὐκ ἀνέξεται ὁ διὸς κόρινθος. id est, Non feret Iovius filius Corinthus. Id ubi saepius iteraret, concitatus populus, succlamare coepit, Feri feri Iovis Corinthum, simulque legatum expulerunt. Erat autem Corinthus hic Corinthiorum rex, Iove prognatus: tam etsi Pausanias in Corinthiacis negat se apud auctores serios reperisse, Corinthum lovis fuisse filium: sed vulgus duntaxat Corinthiorum ita praedicare. Usurpat adagium Plutarchus in commentario, quem in scripsit adversus Stoicos: Πολὺς οὖν διὸς κόρινθηος ἐπὶ τὸν λόγον αὐτῶν ἀφιᾶται, τὴν γὰρ ὑπέρου περιτροπὴν ἵνα μὴ σκώπτειν δοκῆς, ἔασον. i. Multus igitur lovis Corinthus ad orationem illorum admittirur. Nam pistilli circumvolutionem, ne mordere videaris, omitte. Aristophanes in Ranis: Τουτὶ τί ἦν πρᾶγμα Αλλ᾽ ἢ διὸς κόρινθος ἐν τοῖς στρώμασι; id est: Quid aliud haec eratres, Nisi Iovis Corinthus in ipsis stragulis? Verba sunt ministri, Bacchi ταυτολογίαν notantis, qui dixerat: Αἴροις ἂν αὖθις αὖγε τὰ στρώματα. id est, Haec rursus iterum, tolle minister stromata. Idem in Concionatricibus: Οτε δὴ ἀνασκοπουμέναις ἐφαίνετο Ο διὸς κόρινθος. id est: Ubi denuo considerantibus, Iovis Apparuit Corinthus. Philostratus in Antipatro Sophista: Ωθούντων δὲ αὐτὸν τῶν συγγενῶν ἐς τὸν γάμον, καὶ διὸς κόρινθον ἡγουμένων τὸν ἀντίπατρον. i. Impellentibus autem illum cognatis ad nuptias, & Iovis Corinthum existimantibus Antipatrum. Quanquam hic Iovis Corinthum usurpasse videtur pro homine magnopere felici. Usurpat hoc adagium et Socrates apud Platonem in Euthydemo: Αλλ᾽ ἀτεχνῶς, τὸ λεγόμενον, ὁ διὸς κόρινθος γίγνεται. i. Sed prorsus id quod dici solet, Iovis Corinthus fit. Convenit cum illo, quod alibi retulimus, δὶς κράμβη. id est, Bis crambe. Neque solum uti licebit, cum eadem iterum atque iterum dicuntur, verumetiam cum in eodem negocio nimium assidue persistitur. Veluti si quis cibum semper eundem apponat: aut si quis semper studiis literariis incumbat, aut assidue venetur, ut hinc iam oboriatur ex assiduitate satietas, recte dicemus, ὁ διὸς κόρινθος. Molestum est enim, quidquid perpetuum: vel Pindaro teste in Nemeis, Αλλὰ γὰρ ἀνάπαυσις ἐν παντὶ γλυκεῖα έργῳ. κόρον δὲ ἔχει καὶ μέλη καὶ τὰ ττέρπν᾽ ἄνθ᾽ ἀφροδίσια. id est, Verum enim vero intermissio in omni negocio iucunda. Accipiunt autem satietatem & cantilenae & amoeni flosculi Venerei. In nonnullis exemplaribus pro μέλη, scriptum erat μέλι. Sic in epigrammate: Πᾶν τὸ περιττὸν ἄκαιρον, ἐπεὶ λόγος ἐστὶ παλαιὸς Ως καὶ τοῦ μέλιτος τὸ πλέον ἐστὶ χολή. id est: Insuave est, quidquid nimium est. Nam dicitur olim, Mel quoque, si immodica est copiae, bilis erit. Illud admonitu non inutile est, proverbium ifariam accipi posse. Nam & hoc ostendit interpres Pindari, vel cum eadem iterantur saepius, vel cum ii, qui initio magnifice loquuntur, minanturque ferociter, post ea timide fugiunt: id quod evenit legatis Corinthiorum, qui, cum saepius illud intonuissent in concione: Δικαίως στενάξει ὁ διὸς κόρινθος, εἰ μὴ λάβοιτο δικας παρ᾽ ὑμῶν. i. Merito suspirabit Iovis Corinthus, nisi poenas sumpserit de vobis: postea, cum ad manus esset ventum, ignaviter aufugerunt. Nec illud praetereundum, adagionem accommodari posse, tum ad rem, tum ad personam. Ad rem hoc pacto. Iam millies audivi, non possum diutius ferre τὸν διὸς κόρινθον. Ad personas: ut, si quis hominem, eadem semper inculcantem, τὸν διὸς κόρινθον appellet. Indicat & hoc interpres Pindari.

Οστράκου περιστροφή, id est, Testulae conversio. De rebus repente in diversum commutatis. Lucianus in Apologia, περὶ τῶν ἐπὶ μισθῶ συνόντων. Επειτα πάντων ἐκλαθόμενος ὀστράκου φασί μεταπεσόντος, ἐκὼν ἑαυτὸν φέρων εἰς δουλείαν οὕτω περιφανῆ καὶ περίβλεπτον ἐνῆκε. id est, Deinde oblitus omnium, testula, ut aiunt, transmutata, volens ipse semet in servitutem usqueadeo manifestariam & insignem coniecit. Incertum utrum sumpta sit metaphora à ludi genere quodam, quem ostracinda Graeci vocant. (Hunc innuit Plato in amatoriis, nepe in Phaedro: Φυγὰς δὴ, inquit, γίγνεται ἐκ τούτων, καὶ ἀποστερηκως ὑπ᾽ ἀνάγκης ὁ πρὶν ἐραστης μεταπεσόντος ἴεται φυγῇ μεταβαλών. ὁ δὲ ἀναγκάζεται διώκειν ἀγανακτῶν καὶ ἐπιθεάζων. id est, Tandem profugus fit ab his: & dum necessario privatus est is, qui prius erat amator, testula in diversum versa, fuga se proripit immutatus. At ille cogitur insequi, indignans, deosque; obtestans.) An ab Ostracismo suffragiorum genere quodam, quod per calculos, ac fabas ferebatur: in hoc repertum, ut per id cives, qui vel opibus immodicis, vel nobilitate, vel gloria, vel alia quavis insigni virtute multitudinis invidiam in se provocassent, in exsulium decenne relegarentur. Hoc pacto fuit eiectus et Aristides: non aliam ob sausam, nisi quod molestum esset populo, iusti cognomen illi vulgo tributum. Ferebatur autem ostracismus ad hunc modum. Ostraci, id est, testulae viritim in comitiis dabantur. In eis, quem quisque vellet urbe cedere, literis inscriptis indicabat: hos deinde omnes in fori locum quendam cancellis circumseptum deportabant: porro magistratus, quibus hoc datum erat negotii, primum universos recensebant, qui nisi plures sex milibus fuissent, nihil consiciebatur. Deinde, semotis uniuscuiusque calculis, is, qui pluribus calculis damnatus erat, ad decennium in exsulium ire iubebatur: ita tamen, ut illi liberum interim esset fructus suos accipere. Erat itaque ostracismus non improbitatis castigatio, sed vulgaribus animi insitae invidiae placatio. Antiquatus est autem hic ostracismus, eiecto per hunc Hyperbolo quopiam homine contempro, atque humili. Huiusmodi ferme referuntur a Plutarcho in vita Aristidis. Ab hoc igitur ostracismo, quoniam magna vulgi licentia, ac temeritate peragebatur, ac repente praestantissimi cuiusque civis fortunam commutabat, non absurde videri potest ductum adagium. De lusu ostracorum Iulius Pollux in hunc fere modum tradit. Pueri, ducta in medio linea, duas in partes sese distribuebant, quarum. altera intra ostracum, altera extra dicebatur. Deinde, mittente quopiam ad lineam testam, utrius partis superior exstitisset aliquis, hunc insequebantur, qui illi adhaerebant, reliquis in fugam conversis. Ceterum e fugientibus qui comprehensus esset, is considebat, asinus dictus testaque proiecta dicebat, Nox dies. Nam interior testae pars pice sublita erat, quae nocti respondebat. Hoc autem lusus genus appellabatur ὀστράκου περιστροφή, id est, Testae conversio. Plato lib. De repub. vii. videtur ad lusus genus referre, quum ita loquitur: τοῦτο δὴ ὡς ἔοικεν οὐκ ὀστράκου ἂν εἴη περιστροφὴ, ἀλλὰ ψυχῆς περιαγωγὴ ἐκ νυκτερινῆς τινὸς ἡμέρας εἰς ἀληθινὴν τοῦ ὄντος ἰούσας ἐπάνοδον, id est, Istuc sanè ut videtur non fuerit testae conversio, sed mentis circumductio, ex nocturno quodam die ad eius, quod vere est ascensum euntis. Agit de philosophia, quae à falsis honorum simulacris educit animum ad verorum bonorum cognitionem.

Extremae, decrepitaeque senectae homines, etiam hodie vulgo dicuntur alterum pedem in sepulchro habere. Nec hinc abhorrent, quae scribit Lucianus in apologia: Πρὸς αὐτῷ δὲ ἠδη τῷ αἰακῷ γενόμενον, καὶ μονονουχὶ τὸν ἔτερον πόδα ἐν τῷ πορθμείῳ ἔχοντα. id est, Qui iam sit Aeaco ipsi vicinus, quique iam tantum non alterum pedem in cymba Charontis habeat. Idem in Sectis, Καὶ τὸν ἔτερον πόδα φασὶν, ἐν τῇ σορῷ ἔχων. id est, Et alterum pede, ut aiunt, in tumulo habens. Pompoponius libro Pandectarum xl. titulo de fideicommis. libert. cap. Apud Iu lianum, dixit his verbis: Ego discendi cupiditate, quam solam vivendi rationem optimam, in octavum et septuagesimum annum aetatis duxi, memor sum huius sententiae, quam dixisse fertur Iulianus: Etsi alterum pedem in sepulcro haberem, adhuc addiscere quaedam vellem. Haud scio an huc pertineat, quod Lucianus scribit in Votis: ὅς γε δὴ ἐν τῇ νηὶ ἕτερον ποδα ἔχει. id est. Qui quidem iam alterum pedem habeat in navi. Plutarchus in commen tariolo De puerorum institutione, notat, senes vulgato convicio vocari solere κρονολήρους καὶ βροδαὶμονας, quod iam aetate desiperent, & fossae confines essent, magisque bustuariae larvae, quàm homines. Plautus Acherontium senem dixit. Terentius Silicernium. Et capularem dixit nescio quis. Graeci τυμβογέροντας vocant, auctoribus Hesychio & Suida, ac πεμπέλους, extremae aetatis homines: illos, quod tumulo sunt proximi, hos quod brevi mittendi sint ad inferos, παρὰ τὸ πέμπειν, quod est mittere, & ἕλος palus, quod qui moriuntur crederentur per Stygiam paludem transmitti ad inferos.

Τὴν κοίλην ἀραβίην σπείρειν, id est, Cavam Arabiam serere. Pro frustra sudare, aut in re perdifficili, nec admodum frugifera operam sumere. Lucianus in Apologia: Ως τὴν κοίνην ἀραβίην σπείρειν ἐπιχειρεῖν, id est, ut cavam Arabiam serere aggrediatur Significat autem palustrem Arabiae partem, neutiquam idoneam sementi. Plutarchus περὶ τῆς ἀδολεσχίας. Τῶν μὲν γὰρ πρὸς τὰς ἀσίας εὐκαταφόρων ἄγονον εἶναι τὸ σπέρμα λέγουσιν. τῶν δὲ ἀδολέσχων ὁ λόγος ἀτελὴς καὶ ἀκαρπός ἐστι. id est, Aiunt enim sterilem esse sationem hun ilium Asiae regionum: at loquaculorum ipsa oratio inutilis est, atque infrugifera.

Lyncei perspicacitas in proverbium abiit. Plinius naturalis historiae lib. ii. cap. xvii. Novissimam, inquit, lunam, primamque eadem die vel nocte, nullo alio in signo, quam in ariete conspici, id quod paucis mortalium contingit. Et inde fabula cernendi Lynceo. Sunt, qui tradunt, Lynceum primum reperisse fodinas metallorum, aeris, argenti, auri. Et hinc vulgo natam fabulam, quod ea quoque videret, quae sub terra forent. Testis Lycophronis interpres. Meminit huius et Plato in epistola quadam. Aristophanes in Pluto: Βλέπειν τ᾽ ἀποδείξω σ᾽ ὀξύτερον τοῦ λυγκέως. id est: Faxo, ut videas vel Lynceo ipso acutius. Lucianus in Hermotimo: Σὺ δὲ ὑπὲρ τὸν λυγκέα ὑμῖν δέδορκας, καὶ ὁρᾷς τὰ ἔνδον ὡς ἔοικε διὰ τοῦ στέρνου. id est, Tu vero nobis ipso etiam Lynceo perspicacior es, qui, sicuti videtur, per pectus ipsum, qsunt mtus cernis. Idem in Icaromemippo: Πῶς νῦν καθάπερ λυγκεύς τις ἄφνω γένομενος ἅπαντα διαγινώσκεις; id est, Quî nunc repente quasi Lynceus quidam effectus, cuncta discernis? Horatius in prima epistola ad Mecoenatem: Non oculo quantum contendere Lynceus, Non tamen idcirco contemnas lipus inungi. Marcus Tullius M. Varroni: Quis est tam Lynceus, qui in tantis tenebris nihil offendat, nusquam incurrat? Apollonius in Argonauticis scribiut hunc Lynceum usque adeo fuisse perspicacem, ut etiam terram ipsam oculorum acie penetraret, quaeque apud inferos fierent, pervideret: Λυγκεὺς δὲ, καὶ ὀξυτάτοις ἐκέκαστο Ομμασιν, εἰ ἔτεόν γε πέλει κλέος ἀνέρα κεῖνον Ρηϊδίως καὶ νέρθε κατα χθονὸς αὐγάζεσθαι. id est, At miro visus pollebat acumine Lynceus, St modo vera est fama, virum quae praedicat illum, Perfacile inspexisse sub altis condita terris. Plutarchus in commentario, quem scripsit adversus Stoicos, testatur, famam fuisse de Lynceo, quia saxa quoque, et arbores oculorum acie penetraret. Pausanias in Corinthiacis tradit Lynceum, Danao vita defuncto, regni successionem suscepisse. Pindarus in Nemeis hymno decimo, meminit Lyncei qui ex Taygeto monte viderit Castorem & Pollucem sub quercus trunco latitantem, et horum alterum iaculo vulnerasse. Pindari interpres citat historiam rerum Cypriarum, Aristarchum & Didymum

Τὸ ἐν τῇ καρδίᾳ τοῦ νήφοντος, ἐπὶ τῆς γλώττης ἐστὶ τοῦ μεθύοντος. id est, Quod in corde sobrii, id est, in lingua cbrii. Proverbialis sententia, quam refert in Collectaneis Diogenianus. Usurpat Plutarchus, idque proverbii nomine in libello, cui titulus περὶ ἀδολεσχίας. Nec praetereundum illud Herodoticum: Οἴνου κατίοντος, ἐπιπλόουσιν ἔπεα. id est, Subsidente vino, supernatant verba. Nam sobrios aut metus aut pudor cohibet, quo minus effutiant ea quae satius putarint suppressisse. At vinum et pudorem discurit, et timorem abigit. Unde fit, ut temulenti saepenumero non contineant voces periugulum redituras. Pindarus in Nemeis, θαρσαλέα δὲ παρὰ κρητῆρα φωνὰ γίνεται, id est, Audax iuxta craterem vox fit, sive quod vinum affert confidentiam, sive quod in convivio tutum est magnifice loqui; sive quod qui vicit, merito, citraque periculum laudatur.

Επὶ ῥιπὸς τὸν αἰγαῖον διαπλεῦσαι. id est, Virgulto Aegaeum transmittere. In eos dicitur, qui rem supra modum ardum levi opera conficere tentant, Lucianus in Sectis, Επὶ ῥιπὸς, ὡς ἡ παροιμία φησὶν, τὸν αἰγαῖον ἢ ἴονιον διαπλεῦσαι θέλοντας. id est, Virgulto, quemadmodum proverbio dicitur, Aegaeum aut Ionium mare transmittere cupientes. Citatur hic senarius à Suida. Extat autem apud Aristophanem in Pace, Κέρδους ἕκητι κᾂν ἐπὶ ῥιπὸς πλέοι. id est: Causa lucelli naviget & in vimine: Taxat Simonidem, tamquam lucri cupidiorem, quod ad quastum scriptitarit carmina. Porrò ῥίψ vimen est flexibile, aut ramus salignus, παρὰ τὸ ῥέπω, videlicet, quod inflectatur ob lentitudinem. Citatur & hic, Σὺν τῷ θεῷ πλῶν, κᾂν ἐπὶ ῥιπὸς πλέοι. id est: Quisquis secundo navigarit numine, Is vel saligno navigarit vimine. Exstat & hic inter sententias proverbiales, citatus item ab Aristophanis interprete: Θεοῦ θέλοντος κᾂν ἐπὶ ῥιπὸς πλέοις. id est: Deo favente, nautge vel vimine.

Lucianus in Sectis, Ην μὴ φοίνικός ἔτη βιώῃ. id est. Ni phoenicis annos vixeris. De phoenicis vivacitare diximus alibi. Cuius etiam raritas proverbio fecit locum, Phoenice rarior: quale est illud: Coruo quoque ratior albo. Negant enim phoenicem esse nisi unicam, si qua fides scriptoribus.

Lucianus in Sectis, καὶ κατα τοὺς παροιμιαζομένος πολλὰ μοχθήσαντες ὁμοίως ἐσμέν. id est. Ac, iuxta proverbium, cum multum laboraverimus, itidem ut antea sumus. De frustra laborantibus. Quod evenit iis, qui post diuturnum studium nihilo reperiuntur eruditiores, post longam negotiationem nihilo ditiores.

Υδωρ ὑπέρῳ πλήττειν. id est. Aquam pistillo tundere. Lucianus in Sectis. Ωσπερ εἴτις ἐς ὅλμον ὕδωρ ἐγχέας ὑπέρῳ σιδηρῷ πλήττοι. id est, Tanquam si quis aquam in mortarium infusam ferreo pistillo tundat Quadrat in eos, qui laborant inaniter: liquidem aquam si quis vel aetatem contundat, nihil aliud erit quam aqua. Lucianus in eodem opere: Οὐκ εἰδὼς, ὅτι ἂν ἀποβάλῃ φασὶ τοὺς ὤμους πλήττων, ὕδωρ ὁμοίως τὸ ὕδωρ μένει. id est, Ignarus, quod, etiam si humeros, ut aiunt, verberando decutias, tamen aqua manet aqua. Suidas ad hunc effert modum: Αναπολεῖς τοὺς ὤμους ὕδωρ πίσσων, ὁμοίως ὕδωρ μένει. id est, Versas scapulas aquam pinsens, aqua tamen aeque aqua manet. Quantumvis doceas ὄνος λύρας, quantumlibet admoneas stupidum, sui similis esse pergit.

Quod est in re quapiam praecipuum, & ad quod unum reliqua omnia conferuntur, regulam & gnomonem proverbio vocabant. Lucianus in Harmonide: Οτι τὸ κεφάλαιον ἀρετῆς ἁπάσης, ὁ γνώμων φασὶ καὶ ὁ ὀρθὸς κανὼν τῶν τοιούτων. id est, Quod est caput omnis virtutis, gnomon, ut aiunt, & recta regula. Idem in Scytha: Οὗτός σοι ἑλληνικὸς κανών, id est, Hic tibi Graecanica regula. Item in Sectis: Τουτονὶ κανόνα καὶ στάθμην ἀκριβῆ τοιούτων, id est, Hac regulam & amussim certissimam retum eiusmodi. Porrò ad regulam exaequant fabri structuram. Idem utuntur & gnomonibus. Constat autem gnomon è duabus lineis rectis, quas utrinque dimetiens dissecto quadrangulo constituit.

Eiusdem formae est, cum praecipuam negocii partem aut autorem rei, caput vocamus. Terentius in Adelphis, Te esse huic rei caput. Exempla tum apud Graecos scriptores, tum apud Latinos passim obvia sunt. Eundem in modum & Arcem dicimus rei cuiuspiam. Ari stoteles in praefatinoe Rhetoricorum ad Alexandrum, Ως ἀκρόπολίς ἐστι σωτηρίας. i. Quoniam incolumitatis arx est. ποντιανὸς apud Athenaeum lib. x. πάντων δεινῶν μητροπολιν εἶναι τὸν οἴνον. id est, Vinum omnium malorum metropolim esse dixit. Hinc oriri temulentiam, hinc insaniam, hinc debacchationes. Plato de legib. lib. primo, Κεφάλαιον δὴ παιδείης λέγεμεν τὴν ὀρθὴν τροφήν. id est, Caput eruditionis censemus rectam educationem. Plautus in Asinaria, Ego caput huic argento fui hodie reperiundo, Ego pes fui. Quin nec caput nec pes sermonis apparet. Idem in Captivis: Quod neque pes usquam, neque caput appareat. Aliter usurpant capitis vocabulum, cum indicant rem non singulatim explicari, sed in summa proponi. Sic Aeschines adversus Timarchum, ὡς δὲ ἐν κεφαλαίῳ εἰρῆσθαι. id est, ut in summa dicam. Idem in oratine περὶ τας παραπρεσβείας,, eodem sensu dixit, Διὰ κεφαλαίων. id est, per singula. Itidem Demosthenes in oratione περὶ τῶν ἐν χεῤῥονήσῳ. ἐν κεφαλαίῳ δὲ ἅ λέγω φράσας καταβῆναι βούλομαι. id est, Ubi in summa de quibus loquor, dixero, volo descendere. Rursus in oratione contra Zenothemin, τὸ μὲν οὖν πρᾶγμα ὑπερ οὗ τὴν ψῆφον οἴσετε, ὡς εἰπεῖν ἐν καφαλαίῳ, τιοῦτόν ἐστι. id est, Itaque negocium quidem de quo feretis suffragia, ut in summa dixerimus, sic habet.

Rem futilem, inanem & nihili, somnium proverbio dicimus. Terentius in Adelphis: De argento somnium. Lucianus in Harmonide, Πάντα ἐκεῖνα ὑπηνέμια ὀνείρατά φασι, καὶ ἐπων σκιαί. id est, Omnia illa subventanea somnia, sicut aiunt, & verborum umbrae. Idem in dialogo Nirei & Thersitae & Menippi, ονείρατά μοι λέγεις. id est, Somnia mihi narras. Plato lib. de Rep. vii οὕτω ὕπερ ἡμῖν καὶ ὑμῖν ἡ πόλις οἰκήσεται, ἀλλ᾽ οὐκ ὄναρ.. id est, Atque ita vere nobis ac vobis civitas habitabitur, non autem somnium. Idem in Theaeteto, Ακουε δὴ ὄναρ ἀντὶ ὀνείρατος. id est, Audi iam somnium pro somnio, frivolam rationem pro frivola. Et Syrus servus in Adelphis, herum suum somnium vocat, prae Demea: Tu quantus quantus es, nihil nisi sapientia es: ille futilis, somnium. Plautus in Captivi duo, Hic vigilans somniat. Plato lib. De legibus iii somnia dixit, pro tenuibus veswtigiis. Quum enim narrasset Darium non fuisse regis filium, sed eruditione rectaque institutione sic ad regnum pervenisse, ut ipse in divisio ne principatus septimam modo portionem obtineret. οὗ καὶ νῦν ἔτι, inquit, σμικρὰ ὀνείρατα λέλειπται. id est, cuius rei nunc quoque exigua restant somnia.

Lucianus in libello, cui titulus, quomodo conscribenda sit historia, Οὔτε τὸ λεγόμενον δὴ τοῦτο, ἐπὶ κουρείων τὰ τοιαῦτα μυθολογοῦντων ἀκούσας, id est, Qui nec in tonstrinis, quod dici solet, talia fabulantes audiverit. Quod in tonsorum officinis ferè ociosi desideant, & suam quisque fabulantes adferat in medium, unde Flaccus, Gaudent ubi vertice raso Garrula securi narrare pericula nauta. Item alibi, Opinor Omnibus & lippis notum & tonsoribus esse. Cuius alibi meminimus.

Libro Regum primo, capite decimo refertur huiusmodi proverbium [hebrew proverb] id est, Nunquid & Saul inter prophetas? Natum à Saule, qui cum in prophetarum coetum incidisset, subito & ipse divino furore correptus, vaticinari coepit, Id admirantes qui Saulem antea cognoverant, inter se dictitabant, Quid accidit Sauli, nun & Saul inter prophetas? Ea vox deinde versa est Hebraeis in proverbium de re nova & inopinata, subitaque. Est autem apud illos iambicus dimeter. Gregorius Nazianzenus in Apologia. De fuga sua in Pontum sic usurpat, ut quadrare videatur, ubi promiscue quilibet sibi magnificam aliquam functionem usurpant, velut hisce temporibus nemo non tractat sacras literas, ἀντι τοῦ, inquit, εἶναι διδακτοὺς θεοῦ, καὶ πάντων προφητεύοντων, ὥστε εἶναι καὶ σαούλ ἐν προφήταις, κατα τὴν παλαιὰν ἱστορίαν καὶ παροιμΐαν. id est, dum pro eo quod deberent esse dociles dei, propheomnes, adeo; ut Saul sit inter prophetas iuxta priscam historiam ac proverbium. Finitimum illi, Καὶ κόρχορος ἐν λαχάνοις, καὶ τὸ ἐν φακῇ μύρον. id est, Corchorus inter olera, & In lente unguentum, sive lenti admixtum unguentum.

Επὶ θύραις τὴν ὑδρίαν, id est, In foribus qualem. Nam hoc verbo usus est Plautus. Aristoreles lib. Rhetoricorum primo, Τὸ δὲ τέλος ἀγαθὸν, ὅθεν ταῦτα εἴρηται, καδδέκεν εὐ χωλὴν πριάμῳ. καὶ, αἰσχρόν τοι δῆρόν τε μένειν. καὶ ἡ παροιμϊα δὲ τὸ ἐπὶ θύρας τὴν ὑδρίαν. id est, Finis autem bonus, unde illa dicta sunt, Et laudem Priamo. Praeterea, Turpe diu mansisse. Iam vero proverbium etiam illud, Urceum iuxta fores. Interpres quispiam: nam librum ἀνώνυμον suppeditarat eruditissimus amicus noster Baptista Egnatius, ait significari rem contemptam, ac vilem. Negliguntur enim quae passim sunt obvia, quaeque facile quibuslibet contingunt. Itaque urceum in foribus positum nemo studet tollere, proclive enim. Verum uniones in scriniis reconditos magis expetunt. Plutarchus περὶ πολυφιλίας ait, rubum ultro haerentem negligi ac praeteriri, vineam, oleasque expeti: recensens hanc sententiam, Οὐ γὰρ αἱρετέον πάντων τὸ ῥᾳδίως ἁλισκόμενον. id est, Non est tollendum quod admodum facile consequi licet. Item in Epistolis Seneca, Multi aperta transeunt, condita, et abstrusa rimantur. Furem signata sollicitant. Vile videtur, quicquid patet, aperta effractarius praeterit. Hos mores habet populus, hos imperitissimus quisque, in secreta irrumpere cupit. Porro proverbium im perfectum ac mutilum videtur. Quando quidem Aristoteles ad eum modum pleraque refert, tamquam alioqui per se satis nota. Apparet esse hemistichium Iambici trimetri à Comico quopiam mutuo sumptum.

Aristoteles libro Rhetoricorum primo, Ωσπερ γὰρ ὁ Σοκράτης ἔλεγεν, οὐ χαλεπὸν ἀθηναίους ἐν ἀθήναις ἐπαινεῖν. id est, Quemadmodum enim dixit Socrates, haud difficile est, Athenienses Athenis laudare. Citat idem, eodem in opere, de prooenmiis agens, Haudquaquam esse difficile, Athenienses laudare apud Athenienses, verum apud Lacedaemonios id fore difficile. Extat autem in Menexeno Platonis, idque in adagionis locum cessit. Dictum est autem, propter encomia, orationesque panegyricas, quae Athenis ex more exhibebantur iis, qui fortiter oppetiissent in bello, in quibus quoniam plurima dicebantur in laudem populi Atheniensis, pronis auribus audiebantur: propterea quod suis quisque laudibus favet.

Aristoteles libro Rhetorices primo, Διὸ καὶ τὴν δικαιοσύνην φασὶ, μικρὸν εἶναι, id est, Unde etiam aiunt, ipsam iustitiam, exiguum quiddam esse. Quo proverbio significabant, non multum afferre momenti, si probus sis, nisi talis etiam habearis: & opinionem longe plus valere, quam rem ipsam. At quanto melius Aeschylus in tragoedia, cui titulus, ἑπτα ἐπὶ θήβαις, de Amphiarao, Οὐ γὰρ δοκεῖν ἄριστος ἀλλ᾽ εἶναι θέλει, βαθεῖαν αὔλακα διὰ φρενὸς καρπούμενος. id est, Neque enim videri, at esse vir cupit optimus, Mentis profundae segete perfruens bona. Rectius Socrates, admonens, ut talis quisque sit, qualis haberi velit. Modestius Euripides in Oreste, probans opinionem, ubi res ipsa non adest, tamquam optimo proximam, Κρεῖσσον δὲ τὸ δοκεῖν κᾂν ἀληθείας ἀπῇ. id est, Res ipsa utabsit, optima est opinio. Itidem Terentius in Adelphis: Si tibi istuc re ipsa non dolet, at simulare certe est hominis.

Aristoteles lib. Rhetor. ii. Καὶ πρὸς οὕς ἔχουσι προσφασιν,ἢ προγόνων, ἢ αὐτῶν, ἢ φίλων,ἢ ποιησάντων καλως, ἢ μελησάντων, ἢ αὐτοὺς, ἢ προγόνος, ἢ ὧν κήδονται. ὥσπερ γὰρ παροιμία, προφάσεως δεεται μόνον ἡ πονηρία. id est, Aut adversus quos occasionem habent, sive progenitorum nomine, sive suo ipsorum, sive amicorum, sive eorum, a quibus beneficio fuerunt affecti, aut curae habiti ipsi, vel maiores ipsorum, vel eorum pro quibus solliciti sunt. Quemadmodum enim proverbio dicitur, Occasione duntaxat opus est malitae. Quadrabit in nocendi cupidos, qui ne temere laesisse videantur, causas praetexunt. Celebratur hic mimus Publii, in hanc sententiam: Malefacere qui vult, nusquam non causam invenit. Circumfertur & hodie vulgo apud nostrates adagium non usquequaque spernendum, Facile fustem invenerit, qui cupit caedere canem. Eódem spectat Terentianum illud, Fingit causas, ne det sedulo. Item illud Martialis, Irasci tantum felices nostis amici, Non quiae sic merus, sed iuvat hoc facere. Fortassis huc allusit & Euripides, cum sic ait in Iphigenia Aulidensi: Επὶ βραχείας προφάσεως ἔδει μόνον, Εφ᾽ ἧς σ᾽ ἐγὼ καὶ παῖδοες αἱ λελεινμμέναι Δεξόμεθα δέξιν, ἥν σε δεξασθαι χρεών. id est, Occasione tantum opus fuerit levi, Ut & ipsa quique mihi supersunt liberi, Terursus accipiamus isthunc ad modum, Quo te accipi par est. Citant et hunc senarium ex Menandro, Μικρὰ πρόφασίς ἐστι τοῦ πράξαι κακῶς. id est, Ad prave agendum parva satis oecasio est.

Κᾂν ἀπὸ νεκροῦ φέρει. id est, Etiam à mortuo tollit. In hominem undecunque per fas nefasque lucrum captantem. Aristoteles lib. Rhetor. iii. tractans de iis, quae pudenda habeantur, Οἷον, inquit, πένητων, ἢ τέθέθτων. ὅθεν καὶ παροιμΐα, τὸ καὶ νεκροῦ φέρειν. ἀπὸ αἰσχροκερδίας γὰρ. id est, Veluti si quis exigat à pauperibus, sive defunctis: unde etiam illud ortum est adagium: Etiam à defuncto tollere? propterea quod id a turpi lucri cupiditate pronciscitur. Finitimum est illi, Αἰτει γε καὶ τοὺς ἀνδρίαντας ἄλφιτα. id est, Ipsis vel à statuis farinas postulat. Natum à tyrannis, qui & a sepulchris, aut defunctorum statuis, vectigal colligunt. Legitur in epistola quadam ad Craterem Diogenis, Καὶ τοὺς ἀνδρίαντας τοὺς ἐν τῇ ἀγορᾷ προσιὼν αἴτει τὰ ἄλφιτα. id est, Adi & statuas quae in foro sunt, atque ab his cibum poscito.

Εν ὀφθαλμοῖς ἡ αἰδὼς. id est, In oculis pudor. Horum nos pudet, quae in propatulo sunt. Aspectus enim vel incutit, vel renovat etiam pudorem. Unde fit ut pueri cum pudescunt, oculos tegant. Et apud Platonem Socrates dicturus de amore, ob pudorem oculos tegit, nimirum huc alludens. Hinc & poetae Cupidinem, quod sit improbissimus, caecum fingunt. Eodem pertinet illud Ciceronis, Epistolam non erubescere. Videmus etiam eos, qui oculis capti sunt, à verecundia plurimum abesse, Huc spectavit Ovidius cum ait, noctem, utpote caecam, pudore vacare. Nox, inquit, & amor, vinumque nihil moderabile suadent. Illa pudore vacat, Liber amorque metu. Refertur adagium ab Aristotele lib. Rhetoric. ii. Καὶ τὰ ἐν ὀφθαλμῷ καὶ τὰ ἐν φανερῷ. ὅθεν καὶ ἡ παροιμΐα, τὸ ἐν ὀφθαλμοῖς εἶναι αἰδώ. id est, Et ea quae sunt oculis exposita, quaeque in propatulo sunt. Unde & illud proverbio dicunt, Pudorem in oculis esse. Citatur & apud Athenaeum lib. xiii. Idem in Problematis causam inquirens, quamobrem pudefactis rubescant aures, iratis oculi, huius adagii testimonium citat. Η ὅτι, inquit, ἡ μὲν αἰδὼς ἐν ὀφθαλμοῖς κατάψυξις τις μετὰ φόβου. ὥς τε εἰκότως ἀπολείπει τοὺς ὀφθαλμοὺς; χωριζομενον δὲ εἰς τὸν δεκτικώτατον φέρεται τόπον. τοιοῦτος δὲ ὁ ἐν τοῖς ἄκροις τῶν ὤτων. ὁ γὰρ ἄλλος ὠστώδης. ὀργιζομένοις δὲ ἐπανέρχεται τὸ θερμὸν, μάλιστα δε γίνεται φανερὸν ἐν τῖς ὀφθαλμοῖς διὰ τὴν χρόαν οὖσαν λευκὴν. id est. An propterea, quod pudor in oculis frigus quoddam adducit unà cum metu, atque ob id merito calor destituit oculos? Is vero demigrans inde fertur ad locum sui maximè capacem. Est autem huiusmodi summa pars aurium, nam reliqua pars est ossea, Rursum iratis calor suffunditur: idque potissimum apparet in oculis, propter albicantem illorum colorem. Refertur hic versus ex Euripide, Αἰδὼς ἐν ὀφθαλμοῖς γίνεται τέκνον. id est, Mea gnata, in oculis nascitur hominum pudor. Aristophanes in Vespis, Αλλὰ τούτοις γε οὐκ ἔνι Οὐδ᾽ ἐν ὀφθαλμοῖσιν αἰδὼς τῶν παλαιῶν ἐμβάδων. id est, Ceterum istis haud inest, Calciamenti vetusti, nec vel in oculis pudor. Huc referri potest & illud, quod Aristoteles lib. Rhetorico. primo ex Sapphone citat, Αἰδὼς κέν σε οὐκ εἶχεν ὄμματα, id est, Non esset tibi pudor in oculis. Hinc & illae figurae: Quo ore, qua fronte audebis obiurgare filium? Et illud apud Ciceronem in epistolis ad Atticum, Nec enim conquisitores, φαινοπροσωπεῖν audent. Quin & hodie vulgo dicunt: Non audebis faciem ostendere. Apud Euripidem in Iphigenia Aulidensi, Menelaus iubet Agamemnoni, ut sese adspiciat, videlicet, quo facti pudeat. Βλέψον εἰς ἡμᾶς, ἵν᾽ ἀρχὰς τῶν λόφων ταύτας λάβω. id est, Adspice in nos recta, ut hoc capiam loquendi exordium. Isque respondet, Μῶν τρέσας, οὐκ ἀνακαλύψω βλέφαρον ἀτρέως γεγώς; id est, Num verebor lumina inte tollere, Atreo satus? Fortassis huc adscribendum erat, quod apud Homerum Achilles Agamemnonem κυνώπην vocat, ob impudentiam, velut oculis caninis & inverecundis.

Συνάγει τοὺς ἀνθρώπους κακά. id est, Conciliant homines mala. Sententia proverbialis, quae declarat id, quod vulgo fit, ex hostibus nonnunquam amicos fieri propter malum aliquod incidens utrisque commune. Aristoteles libro Rhetoricorum primo, Οὐδὲν γὰρ κωλύει ἐνιστε τἀυτὸ συμφέρειν τοῖς ἐναντίοις. ὅθεν λέγεται, ὡς τὰ κακὰ συνάγει τοὺς ἀνθρώπους, ὅτ᾽ ἂν ᾖ τἀυτὸ βλαβερὸν ἀμφοῖν. id est, Nihil enim vetat, quo minus idem conducat ambobus adversariis. Unde dicitur illud, Conciliari homines malis, quoties idem utrisque noxium fuerit. De syncretismo diximus alibi. Quin huc quoque potest deflecti proverbium, ut dicamus, indoctum favere indocto, infantem infanti, nepotem nepoti. Neque enim bonarum modo rerum similitudo conglutinat necessitudinem, verumetiam ex malis communibus saepenumero mutua nascitur benevolentia. Amant ferè inter se, qui simul fecere naufragium, qui militarun unà, qui simul capti fuerunt ab hoste: denique qui corporis aut animi morbis iisdem laborant.

Δεῖ φιλεῖν ὥσπερ μισήσοντα, μισεῖν δὲ ὥσπερ φιλήσοντα. id est, Sic amandum tanquam sis osurus, sic oportet odisse tanquam sis amarurus. Hanc Biantis sententiam Aristoteles in libris Rhetoricorum satis indicat in proverbium abiisse, cum ita scribit, ὅτι οὐ δεῖ, ὥσπέρ φασι, φιλεῖν ὡς μισήσοντα, ἀλλὰ μᾶλλον μισεῖν ὡς φιλήσοντα. id est, Non est amandum quasi sis osurus, quemadmodum aiunt, sed ita exercendum odium, tanquam sis aliquando amaturus. Ac paulo inferius, δεῖ φιλεῖν, οὐχ ὥσπέρ φασιν, ἀλλ᾽ ἀεὶ φιλήσοντα. id est, Oportet amare non quemadmodum aiunt, sed tanquam semper amaturum. Commonstrat enim illic philosophus quo pacto refellendae corrigendaeque sint sententiae vulgo receptae, atque inculcatae. M. Tullius in sermone De amicitia, scribit Scipioni usque adeo non placuisse dictum hoc Biantis nomine celebratum, ut negaret ullam vocem inimiciorem amicitiae reperiri potuisse, quàm eius qui dixisset, ita amare oportere, ut si aliquando esset osurus: nec vero se adduci posse, ut hoc, quemamodum putaretur, à Biante dictum esse crederet, qui sapiens habitus esset unus è septem: sed impuri cuiusdam, aut ambitiosi, aut omnia ad suam potentiam revocantis esse sententiam. Quonam enim modo, inquit, quisquam amicus eius esse poterit, cuius se putabit inimicum esse posse? quin etiam necesse erit cupere & optare, ut quam saepissime peccet amicus, quo plures det sibi tanquam ansas ad reprehendendum. Rursum autem recte factis, commodisque amicorum necesse erit angi, dolere, invidere. Quare hoc quidem praeceptum, cuiuscumque est, ad tollendam amicitiam valet. Illud potius praecipiendum fuit, ut eam diligentiam adhiberemus in amicitiis parandis, ut ne quando amare inciperemus eum, quem aliquando odisse possemus. Hactenus Cicero. Refertur ab eodem Aristotele paulo superius, ac repetitur libro Moralium Eudemiorum septimo hic senarius, Οὐδεὶς έραστὴς, ὅς τις οὐκ ἀεὶ φιλεῖ. id est, Non est amicus hic, qui amare desinit. Qui emolumenti causa amat, potitus eo quod concupiscebat, amare desiit. At bonorum amicitia quoniam virtuti nititur, immortalis est. Extat autem hic versus apud Euripidem in Troadibus. Diogenes Laertius mutilum adagium refert, ἔφασκε φιλεῖν ὡς μισήσοντας, τοὺς γὰρ πλείστους εἶναι κακούς. id est, Iubebat amare tamquam osuros; plurimos enim esse nalos. Huc adscribendus Mimus ille Publianus, qui est apud Aulum Gellium: Iam amicum habeas, posse ut fieri inimicum putes. Et alius eiusdem, sed Senecae titulo, Ita crede amico, ne sit inimico locus. Sophocles item in Aiace mastigophoro, Εγὼ δ᾽ ἐπισταμαι γὰρ ἀρτίως, ὅτι Οτ᾽ ἐχθρὸς ἤμην, ἐς τοσον δ᾽ ἐχθραντέος Ως καὶ φιλησων αὖθις. ἒς τε τὸν φίλον Τοσοῦθ᾽ ὑπουργῶν ὠφελεῖν βουλήσομαι Ως αἰὲν οὐ μενοῦντα. τοῖς πολλοῖσι γὰρ Βροτῶν ἄπισός ἐσθ᾽ ἐταιρείας λιμὴν. id est, At ipse didici nuper, ut si quando sim Inimicus ulli, hunc oderium hactenus, velut Aliquando amicum habiturus erga amicum item Officia sic exerceam, ut qui non siet Semper futurus amicus: etenim plurimis Sodalitatis portus est tutus parum.

Αττικὸς πάροικος. id est, Atticus advena. In violentos & feroces vicinos dicebatur. Duris apud Zenodotum ait ex Atticorum moribus natum, quòd olim finitimos è sedibus suis exigere consueverint. Craterus inde manasse putat, quod Athenienses, qui Samum missi fuerant, indigenas expulerint. Notatur adagium ab Aristotele lib. Rhetoricorum iii. ἔτι, inquit, ἔνιαι τῶν παροιμιῶν καὶ γνῶμαι εἰσὶν, οἷον μαρτυρίαι, ἀττικὸς πάροικος. id est, Ad haec nonnulla proverbia sunt & sententiae, tanquam testimonia, ut Atticus advena. Proinde proprie quadrabit in eos, qui ita nuper in munus aliquod adsciti sunt, ut superiores eiiciant.

Η πορφύρα παρὰ τὴν πορφύραν διακριτέα. id est, Purpura ad purpuram diiudicanda est. Certissimum iudicium ex collatione nascitur. Unde emptores mercaturi purpuram, ne fallantur, alteram adhibent purpuram. Licebit uti, quoties negabimus infantiam, aut inscitiam indoctorum plene deprehendi, nisi cum eloquentium, et eruditorum scriptis conferantur. Etenim si vel Sallustium conferas cum Cicerone, iam velut obmutescit ille, alioqui per se disertissimus. Refertur adagium à Phoebammone sophista in commentario. De figuris rhetoricis. Meminit & Isocrates in oratione Panathenaica, Αλλ᾽ ὥσπερ τὴν πορφύραν καὶ τὸν χρυσὸν θεωροῦμεν καὶ δοκιμάζομεν ἑτέρᾳ παραδεικνύοντες. id est, Sed quemadmodum purpuram & aurum consideramus, ac probamus, purpuram cum purpura conferentes. Haud arbitror prorsus ἀπροσδίονυσον fore, si de conferenda purpura locum huc adscripserimus ex Aureliano Flavii Vopisci. Meministis, inquit, fuisse in templo Iovis Opt. Max. Capitolini pallium breve purpureum, lanestre: ad quod cum matronae atque ipse Aurelianus iungeret purpuras suas, cineris specie decolorari videbantur ceterae, divini comparatione fulgoris. Hoc munus rex Persarum, ab Indis interiorib. sumptum, Aureliano dedisse perhibetur, scribens: Sume purpuram, qualis apud nos est. Nam postea diligentissime & Aurelianus, & Probus, & proximè Diocletianus missis diligentissimis confectoribus, requisiverunt tale genus purpurae, nec tamen invenire potuerunt. Dicitur enim sandix Indica talem purpuram facere, si curetur. Allusit huc Quintilianus lib. xii. cap. De generibus dicendi, agens de dictione, quae, quod mediocris est, per se habet admirationem, sed admotis iis quae sunt eximia, desinit esse admirationi. Habet, inquit, admirationem: neque immerito. nam ne illud quidem facile est: sed evanescunt haec atque moriuntur comparatione meliorum: ut lana tincta fuco, citra purpuras placet: at si contuleris, etiam lacernae conspectu melioris obruatur, ut Ovidius ait.

Κρονικαὶ λῆμαι. id est, Saturniae lemae. In caecutientes ac stupidos dicitur: praesertim in eos, qui aetatis vitio desipiscunt. Est enim lema humor in oculis concretus, unde lippitudo nascitur. Derivatur autem ἀπὸ τοῦ λεύω, id est, video, et μὴ negativa particula, quod eiusmodi lachrymae crassae oculos occupantes visui officiant. Aristophanes in Pluto, Αλλ᾽ ὦ κρονικαῖς γνώμαις ὄντως λημῶντες τὰς φρένας ἄμφω. id est, Saturninis animis vere, lippitis sensibus ambo. Gnomis dixit pro lemis, unde λημῶ Graecis lippio, caecutioque significat. Porrò Saturniae dicuntur quasi seniles ac veteres, propterea quod κρόνος, id est, Saturnus podagrosus, ac senex a poetis fingitur, et temporum deus: quasi χρόνος. αῤχαῖα. vero, id est, prisca & antiqua, Graeci nonnunquam stulta vocant. Plato in Euthydemo, ἔχων φλυαρεῖς, καὶ ἀρχαιότερος εἶ τοῦ δέοντος. id est, Nugaris, ac stultior es, quam decet. Et κρονικώτερα, μωροτερα: & κρόνους nugas, ac deliramenta. Timothaeus apud Athenaeum libro iii. Νέος ὁ ζεὺς βασιλεύει, τὸ παλαιὸν δ᾽ ἦν κρόνος ἄρχων. id est, Iuvenis regnat Iuppiter. Olim autem principatum tenebat Saturnus: Aristophanes in Vespis: Καὶ τοὺς τραγῳδούς φησιν ἀποδείξειν κρόνος Τὸν νοῦν.. id est, Sese tragoedos mente Saturnos ait Mox redditurum. Idem in Nebulis: Καὶ πῶς ὦ μωρὲ σὺ καὶ κρονίων ὄζων καὶ βεκκεεσέληνε; id est, Et quomodo, o stulte & Saturnalia olens, & lunaris? Dionysodorus in Euthydemo Platonis, Socratem Saturnum vocat, bardum ac stupidum sentiens, οὐτως, inquit, εἶ κρόνος, id est, Adeo es Saturnus. Allusit huc Lucian. in Timone, Λημᾶς καὶ ἀμβλυώττεις πρὸς τὰ γινόμενα, id est, Caecutis ac lippis ad ea quae patrantur. Atque inibi paulo inferius, καὶ κατ᾽ ὀλίγον κρόνον σὲ ὦ θεὼν γενναίοτατε ἀποφαίνουσι, παρωσάμενοι τῆς τιμῆς. id est, Et paulatim Saturnum te, ô deorum praeclarissime reddum depellentes ab honore. Plutarchus aetate desipientes ostendit vulgo κρονολήρους appellatos fuisse: id est, Saturni more delirantes: videlicet propter aniles fabulas, quae de hoc deo referuntur. Eas refert idem Plutarchus in commentario de facie apparenti in orbe lunae: Saturnum in insula quapiam fortunata, profundo in antro dormire, saxa complexum aurea. Caeterum hunc somnum illi accidere ex vinculis in eum usum arte confectis à Iove. Aves autem, quae in scopuli cacumine versantur, afferre illi ambrosiam, universamque insulam mira fragrantia compleri, è rupe, velut è fonte scatente: adesse daemones, qui Saturnum observent & inserviant. Hos olim cum illo amicitia coniunctos fuisse, cum diis atque hominibus imperaret, multaque de futuris rerum eventibus ex se praedicere. Sed maxima, maximisque de rebus sic efferunt, ut Saturni somnia videantur. Nam quicquid cogitarit Iuppiter in animo, id somniare Saturnum. Huiusmodi quaedam nugamenta de Saturno commemorantur in hoc, quo dixi libello. Iam illud eruditi lectoris iudicio relinquo, nunquid ad hoc adagium pertineat, quia Pythagorici συμβολικῶς mare, Saturni lachrymam appellant, ut testatur idem autor, commentario de Iside & Osiride. Siquidem est aqua marina non salsa solum & amara, sed crassior item & impurior eliquis.

Κολοκύνταις λημᾷν. id est, Lippire cucurbitas, Ad superiorem adagii formam pertinet. Aristophanes in Nubibus, Νῦν γέ τοι ἤδη καθορᾶς αὐτὰς, εἰ μὴ λημᾶς κολοκύνταις. id est, At nunc ipsas plane cernis, nisi fors lippis colocyntis. κολοκύντας Graeci vocant, quas nos cucurbitas. Verba sunt Socratis ostendentis nubes, hoc est, nisi planè nihil vides, & tantas habes in oculis lemas, quantae sunt cucurbitae.

Χύτραις λημᾷν, Ollas lippire. Proverbialis hyperbole, proximae simillima. Lucianus adversus ineruditum, & multos coementem libros, χύτραις, inquit, λημῶντες, id est, Ollas lippientes, Lachrymas indicans, llis aequales. Hoc adagium utrunque quoties ad animum refertur, fit elegantius & iucundius: veluti si quis hominem crassi iudicii, ac vehementer caecutientis, & turpiter errantis dicat lippire non lemis, sed ollis.

Μῖσος ἀγρικὸν, id est, Odium agreste. Atrox odium veteres sic appellabant, propterea quod rustici plerunque μισάνθρωποι sunt, et acerbius atque implacabilius oderunt. Lucianus contra indoctum, Μῖσος δὲ ἄγρίον φασιν παρὰ πάντων ἔχεις ἐπι τῇ βδελυρίᾳ. id est, Laboras autem agresti, sicuti dicitur, omnium odio, propter insolentiam. Unde et civitatem appellamus morum comitatem, humanitatemque. Et apud Iureconsultos civilis actio discernitur à criminali. Denique Graeci quicquid barbarum, immane aut crudele volunt intelligi, id ἄγριον vocant.

Μεγαρεῖς οὔτε τρίτοι οὔτε τέταρτοι. id est, Megarenses neque tertii, neque quarti, Dicebatur olim in homines supra modum ignavos & contemptos, nulloque honore dignos. Natum adagium ex oraculo quodam. Id quidam, inter quos Stephanus, Mneas & Ion, Aeginensibus, alii Megarensibus redditum existimant. Narrat itaque Mneas, cum Aeginenses in Achaia debellassent Aetolos, ac decimam pentecontorum cepissent (ea est navis remigum quinquaginta) hanc Apollini Pythio victoriae monumentum dedicarunt. Rogabantque deum quinam essent Graecorum praestantissimi, arbitrantes futurum, ut ob eam victoriam ipsis prima laus ab Apolline tribueretur. Oraculum hunc ad modum respondit, Ιππον θεσσαλικὴν, λαδεδαιμονίην τε γυναῖκα, Ανδρας δ᾽ οἳ πίνουσιν ὕδωρ καλῆς ἀρεθούσις. Αλλ᾽ ἔτι καὶ τῶν δ᾽ εἰσὶν ἀμείνονες, οἵτε μεσηγὺ Τίρυνθος ναίουσι καὶ ἀρκαδίης πολυμήλου, Αργεῖοι λινοθώρηκες κέντρα πτολέμοιο. Υμεῖς δ᾽ αἰγϊέες, οὔτε τρίτοι ὄτε τέταρτοι, Ουδὲ δυωδέκατοι, οὔτ᾽ ἐν λόγῳ, οὔτ᾽ ἐν ἀριθμῷ. id est, Thessala equa praestat reliquis, mulierque Lacaena. Porro viri potant qui pulchra fluenta Arethusae. Hos quoque praeterea, mediae gens incola vincit Tirynthi, Arcadiaeque bidentibus inclytae albis, Argivi stimuli bellorum, armisque potentes. At vos, Aegini, neque tertius accipit ordo, Nec quartus, neque bissenus, neque denique vestri Ulla usquam ratio est, nusquam numerûsve, locûsve, Qui scripsit commentariolos in Theocritum, refert hoc epigramma paulo diversius, nimirum ad hunc modum: Γαίης μὲν πάσης τὸ πελασγικὸν ἄμεινον, Ιπποι θρηΐκιαι, λακεδαιμόνιαί τε γυναῖκες, Ανδρες δ᾽ οἱ πίνουσιν ὕδωρ καλῆς ἀρεθούσης. Αλλ᾽ ἔτι καὶ τῶν δ᾽ εἰσὶν ἀμείνονες, οἵτε μεσηγὺ Τίρυνθος ναίουσι, καὶ ἀρκαδίης πολυμνήλου, Αργεῖοι λινοθώρηκες κέντρα πτολέμοιο. Υμεῖς δ᾽ ὦ μεγαρεῖς οὔτε τρίτοι, οὔτε τέταρτοι, Οὔτε δυωδέκατοι, οὔτ᾽ ἐν λόγῳ, οὔτ᾽ ἐν ἀριθμῷ. id est, Callimachus item in epigrammatis ad Megarenses retulit proverbium Τῆς δὲ ταλαίνης Νύμγης, ὡς μεγαρέων, οὐ λόγος, οὐδ᾽ ἀριθμός. id est, Sed veluti Megarensibus acciditolim, Nymphae infelicis, non locus, aut ratio. Item Theocritus in Catellae amore, Αμμες δ᾽ ὄτε λόγω τινός ἄξιοι οὐδ᾽ ἀριθμητοὶ, Δύστανοι μεγαρῆες, ἀτιμοτάτῃ ἐνὶ μοίρᾳ. id est, Nostri nec ratio est, numero neque ponimur ullo Extremae sortis veluti quondam Megarenses. Est et inter amantes ordo, cum hic primus est apud amicam, ille secundus, alius tertius aut quartus. Quemadmodum & in testamentis est primus, secundus & tertius haeres. Effertur etiam hac forma proverbium, τῆς μεγαρέων ἄξιοι μερίδος, id est, Megarensium parte, seu loco digni. Huc spectat & Homericum illud Iliados β Οὔτε ποτ᾽ ἐν πτολέμῳ ἐναρίθμιος, οὔτ᾽ ἐνι βουλῇ. id est, Nusquam in consiliis, nusquam numeratur in armis. Refertur ex Euripide, Δειλοὶ γὰρ ἄνδρες οὐκ ἔχουσιν ἐν μάχῃ Αρϊθμὸν, ἀλλ᾽ ἄπεισι κᾂν παρῶσ᾽ ὅμως. id est, Formidolosi nullum habent in praelio Numerum, sed absunt, licet ibi adsint maximè. Hanc figuram & Latini videntur exprimere. M. Tullius, Neminem esse puto, qui modo in aliquo numero sit. hoc est, qui sit alicuius momenti, alicuius precii. Idem Philip. iii. Bombalio quidam pater, homo nullo numero, nihil illo contemptius. Plutarchus in Symposiacis, Τῶν δὲ ἐμῶν πολιτῶν ὥσπερ μεγαρέων οὐδεὶς λόγος. id est, Atqui meorum civium, veluti Megarensium nulla ratio. Idem aliàs in eodem opere. Τῶν δὲ δημοκριτείων ἔφη εἰδώλων, ὡσπερ αἰγιέων ἢ μεγαρέων ἀριθμὸς οὐδεὶς οὐδὲ λόγος. id est, Atqui Democriticarum, inquit, imaginum, perinde ut Megarensium aut Aeginensium, nullus numerus, neque respectus. Equidem arbitror & Aristophanem huc leviter allusisse cum scribit in Acharnensibus: Ως χρὴ μεγαρέας μήτ᾽ ἐν γῇ μήτ᾽ ἐν ἀγορῇ, Μή τ᾽ ἐν θαλάττῃ, μή τ᾽ ἐν ἠπείρῳ μένειν. id est, Megarensibus nefas manere esset neque In terra alicubi, nec foro, nec in mari, Neque continente. Siquidem excludens Megarenses quatuorlocis, nimirum ad illud respexit, οὔτε τέταρτοι Quanquam in versibus opinor non abesse mendum, videlicet in μή τ᾽ ἐν γῇ, nisi forte quarto loco sibi permittit spondaeum, quemadmodum permittit anapaestum. Mihi subolet huc & M. Tullitum allusisse cum in Bruto suo sic loquitur: Duobus igitur summis Crasso & Antonio. L. Philippus proxime accedebat, sed longo intervallo, tamen proximus. Itaque eum, etsi nemo intercedebat qui se illi anteferret, neque secundurn tamen neque tertium dixerim. Nec enim in quadrigis eum secundum numeraverim, aut tertium, qui vix è carceribus exierit, cum palmam iam primus acceperit: nec in oratoribus, qui tantum absit à primo, vix ut eodem curriculo esse videatur. Simili forma M. Tullius in Academicis lib.ii. dixit quintae classis Democritum: Quis, inquit, hunc philosophum non anteponat Cleanthi, Chrysippo, reliquisque inferioris aetatis, qui mihi cum illo comparati, quintae classis videntur? id est, postremi ordinis. E diverso primae classis dicuntur, qui caeteris praeferuntur: et nulla classe, qui prorsus contempti. Translatum e classib. in quas Servius Tullius rex divisit populum Romanum pro census modo. Florus epitome xlix. dixit Ultimae sortis hominem vehementer obscurum. Andriscus, inquit, ultimae sortis homo, Persei regis se filium ferens, &c. Item epitome xix. C. Glauciam dixit ultimae sortis hominem. Hoc fiet lepidius, si transferatur ad animi res: veluti si dicas, ultimae sortis ingenium: aut orationem cum aliorum scriptis vix conferendam, extremae classis orationem. Ad hanc pertinet formam, cum dicunt hominem primae notae, postremae notae. & M. Tullius, salutem appellat de meliore nota, salutationem accuratam. Ad personam accommodavit Catullus: Et quisquis de meliore notae. Id translatum videtur à negotiatoribus, qui vino aut panno notam affigunt indicantem mercis precium.

Λαγὼς περὶ τῶν κρεῶν. id est, Lepus de canibus, subaudi, periclitatur. In eos dicitur, qui ob aliquam sui utilitatem in discrimen vocantur. Nam leporem non insectamur, quod noceat, sed quod pulpamentum habeat. Est enim animal et esculentum, et timidum, atque inerme: ut natura, hominum escis leporem genuisse videatur. Rheginenses autem vulgo lepores dicti sunt, utpote pavidi ac formidolosi. Effertur etiam ad hunc modum adagium, ὁ λαγὼς περὶ τῶν κρεῶν τρὲχει. id est, Lepus pro carnibus currit. De iis qui magno suo periculo, aut capitis etiam discrimine, atque ob id acriter decertant. Translata metaphora à venatu, in quo lepus quoniam intelligit sese ad necem peti, pernicissimo cursu fugit, adeo, ut non raro deficiat, medioque in cursu exanimetur. Qua de re Plutarchus in commentario De terrestrium & marinorum animantium prudentia, narrat quiddam haud quaquam indignum, quod hoc inseratur loco: Οἱ δὲ τοὺς δασύποδας διώκοντες, ἐὰν μὲν αὐτοὶ κτείνωσι, ἥδονται διασσῶντες καὶ τὸ αἷμα μαλάττουσι προθύμως. ἐὰν δὲ ἀπογνοὺς ἑαυτὸν ὁ λαγὼς, ὅ γίνεται πολλάκις, ὅσον ἔχει πνεύματος, ἀναλώσας εἰς τὸν δρόμον ἐκλίπητο, νεκρὸν καταλαβόντες, οὐχ ἅπτονται τὸ παράπαν, ἀλλ᾽ ἵστανται, τὰς οὐρὰς κινοῦντες, ὡς οὐ κρεῶν χάριν, ἀλλὰ νίκης καὶ φιλονεικίας ἀγωνιζόμενοι. id est, Porrò canes cum leporem insequuntur, siquidem occiderint ipsi, gaudent dilacerare, atque alacres sanguine sese contaminant oblinuntque. Quod si lepus desperans de sese, quemadmodum accidit saepenumero, quicquid habet halitus, id omne quàm intensissimo cursu consumpserit, atque ita defecerit, canes exanimem repertum omnino non attingunt, verum consistunt moventes caudam, perinde, quasi non carnium gratia decertarint, sed magis de victoria contenderint. Chaon apud Aristophanem in Ranis, Δοῦλον οὐκ ἄγω Εἰ μὴ νεναυμάχηκε τὴν περὶ τῶν κρεῶν. id est, Servum haud veho, navale ni peregerit Certamen, ac pro carnibus pugnaverit. Adscribit hoc loco Aristophanis interpres, apud Arginusam, servos non pro pecunia, aut alio quovis praemio, sed pro vita dimicare solere. Idem in Vespis, Ποιήσω δακεῖν τὴν καρδίαν Καὶ τὸν περὶ ψυχῆς δρόμον Δραμεῖν. id est, Effecero, ut cor mordeas, cursumque curras pro capite ac vita. Idem in eadem fabula, Η λαγὼν ἢ λάμπαδα ἔδραμες; id est, Leporem cucurristi, an'ne lampadem magis? Plutarchus in Dialogo, quem scripsit adversus Epicurum: Παπαὶ εἶπον ἔγωγε γελάσας, εἰς τὴν γατέρα τοῖς ἀνδράσιν ἔοικας ἐναλεῖσθαι, καὶ τὸν περὶ τῶν κρεῶν ἐπάξειν. id est, Papae, in quam ridens, in ventrem ipsum viris insultum facturus videris, & ad cursum qui pro carnibus dicitur, adacturus. Significat autem eum Epicureos in summum discrimen adducturum, quod adversus voluptatis assertores proposuisset, nec iucunde vivi posse secundum Epicurum. Suspicor allusum est ad priscas historias, quae referunt aliquoties bellum natum inter populos ob direptas è sacrificiis carnes. Ita Pindarus in Nemeis. Ινα κρεῶν νίν ὑπὲρ μάχας ἔλασεν. id est, Ubi pro carnibus pugnas gessit.

Ο καρπάθιος τὸν λαγών. id est, Carpathius leporem. Dicebatur in eos, qui sibi rem noxiam accerserent. Hinc deductum adagium, quod cum in Carpathiorum insula lepores non essent, illi curarunt importandos alicunde. Verum, ubi eius animantis magna vis increvisset, ut est mira foecunditas, fruges insulae populari coeperunt. Refert & interpretatur paroemiam Iulius Pollux, quinto de rerum vocabulis libro. Addit nec in Ithacensium insula nasci lepores, nec in Sicilia fuisse, priusquam Anaxilas Rheginensis eos importasset, unde victor in Olympiacis, Rheginensium nomismati currum inscalpsit & leporem, Refert item & interpretatur Aristoteles libro Rhetoricorum tertio.

Γρύζειν, proverbio dicunt hiscere seu mutire. Sunt, qui putent γρύζειν esse, vocem suillam aedere, deductum ἀπὸ τοῦ γρὺ, de quo meminimus alibi. Unde & Grylli nomen effictum apud Plutarchum, & Grunii Corocottae porcelli, cuius meminit divus Hieronymus. Aristophanes in Pluto: Γρύζειν δὲ καὶ τολμᾶτον ὦ καθάρματε; id est, Audetis et mutire sceleraetissimi? Idem in eadem fabula: Αλλὰ φθείρου καὶ μὴ γρυζης. id est, Imò pereas, neve quid hiscas. Simili figura Terentius dixit in Adelphis: Quid gannis? Et in Phormione: Quod illi ad aurem obganniat.

Proverbialis videtur & illa figura, Nullum animal, & quod animal. Aristoph. in Pluto, Γενία γὰρ ἐστιν ὦ πόνηρ᾽, ἧς οὐδαμοῦ Οὐδὲν πέφυκε ζῶον εξολέστερον. id est, Inopia nanque est heu, miser, qua scilicet Haud aliudusquam est animal exitialius. Idem ἐν νεφέλαις, Τοῦτο δ᾽ ἐσθ᾽ ὁ τόκος τί θηρίον; id est, Usura at ipsa quaeso, quae nam belua est; M. Tullιυσ ad Atticum, Terentii vestigium nullum agnovi, Metagenes certe periit. Fecit iter per possessionem in qua animal reliquum nullum est. Nec abludit ab hac figura Plinianum illud, Regulus bipedum nequissimus.

Huic affinis est & illa proverbialis hyperbole, Ne musca quidem, qua maximam hominum solitudinem significamus, Plautus in Truculento: Quas tu mulieres mihi narras? Ubi musca nulla foemina est in aedibus? Huc allusit Vibius Crispus orator delectationi natus, ut ait Fabius: Cuius erant mores, qualis facundia, quem admodum scripsit Iuvenalis, cum rogatus ecquis esset cum Caesare in conclavi, respondit, Ne muscam quidem intus esse. Ancipiti ioco Domitiani consuetudinem notans, cui mos erat quottidie sibi secretum horarium captare, nec interim aliud fere agebat, nisi quod muscas captas stylo configeret.

Κοινὸς ὁ ἑρμῆς. id est, Communis Mercurius. Lucianus in Votis, Οὐκοῦν τὸ προχειρότατον τοῦτο, κοινὸς ἑρμῆς φασι, καὶ ἐς μέσον κατατίθει φέρων τὸν πλοῦτον. id est, Itaque, quod passim in ore est omnibus, communis, ut aiunt, Mercurius, opesque in medium allatas depone. Plutarchus in libello, cui titulus, ὅτι μάλιστα τοῖς ἡγεμόσι δεῖ τὸν φιλόσοφν διαλέγεσθαι, Αλλ᾽ ἀμουσίᾳ καὶ ἀπει ροκαλίᾳ τὸν κοινὸν ἑρμὴν ἐμπόλαιον καὶ ἔμμισθον γενέσθαι. i. Sed imperitia & inelegantia communem Mercurium, cauponatorem & quaestuosum factum esse. Quidam hinc natam paroemiam arbitrantur, quod Mercurius, ut est furtorum autor, ac repertor, primus ostendit, quae furto parta sint, ea in medium communiter oportere deponere. Alii malunt huc referre, quod Mercurius sit orationis autor, per quam inter homines omne commercii genus constat: unde & medius inter superos atque inferos à poetis fingitur, pariter superis deorum gratus & imis, quod sermo animi interpres, summos cum insimis, reges cum plebe conciliet. Extat super hac re fabella non illepida Aristidis in secundo libro, quem adversus Platonem conscripsit, in defensionem Rhetorices. Eam hoc magis libuit adscribere, quia is autor haudquaquam adhuc vulgo notus est. Νεωστὶ γὰρ ἀνθρώπων γεγονότων και τῶν ἄλλων ζώων, θόρυβος πολὺς ἦν κατα τὴν γῆν καὶ ταραχή. οὔτε γὰρ αὐτοῖς σφιν εἶχον, ὅτι χρησοντες. οὐδε γὰρ ἦν οὐδὲν τὸ συνάγον, ἀλλ᾽ οἱ μείζους τοὺς ἐλάττους ἦγον. οὔτε τοῖς ἄλλοις ζώοις εἶχον αὐταρκεῖν. πᾶσι γὰρ πάντων ἀπελείπονος ἄλλοτε ἄλλων. τάχει μὲν τῶν πτηνῶν ἁπάντων, ὅπερ οὖν ὅμηρος ἔφη τοὺς πυγμαίουςπάσχειν ὑπὸ τῶν γεράνων, πᾶσι τοῖς τότε ὑπὸ πάντων συνέβαινε τῶν ἀλκίμωμ ὀρνιθων. κατ᾽ ἰσχῦν αὖ πὸῤῥω καὶ τῶν λεόντων, καὶ τῶν κάπρων, καὶ πολλῶν ἄλλων ἦσαν. ὥστ᾽ ἀπόλλυντο σιγῇ. καὶ μὴν τῇ γε κατασκευῇ τοῦ σώματος, οὐ μόνων τῶν κοράκων ἀλλὰ καὶ τῶν κοχλιῶν ἀπελείποντο, οὐδεὶς αὐτῶν ὑπάρχων αὐταρκής. φθειρομένου δὲ ὅτως τοῦ γένους καὶ κατα μικρὸν ὑποῤῥέοντος, κατιδὼν ὁ προμηθεὺς ἀει πως ὢν φιλάνθρωπος, ἀνέρχεται πρεσβευτὴς ὑπὲρ τῶν ἀνθρώπων, οὐχ ὑπὸ τῶν ἀνθρώπων πεμφθεὶς, οὐδὲ γὰρ πρέσβεις ἦν πώποτ᾽ εἰδέναι, ἀλλ᾽ αὐτὸς ἀφ᾽ ἑαυτοῦ. ὁ δὲ ζεὺς τοῦτε προμηθέως ἀγασθεὶς δίκαια λέγοντος, καὶ ἅμα καθ᾽ ἑαυτὸν εἰληφὼς λογισμὸν τοῦ πράγματος, τῶν αὐτοῦ παίδων ἑρμῆν κελεύει ῥητορικὴν ἔχοντα ἐλθεῖν εἰς ἀνθρώπους. ὁ μὲν οὖν προμηθεὺς καθάπερ ἐπίσης ἅπασι τάς τε αἰσθήσεις καὶ τ᾽ ἄλλα μέλη του σώματος, οὐχ οὕτως ἐκέλευσεν, ὥσπερ θεωρικοῦ διάδοσιν διελεῖν, ἵνα πάντες ῥητορικῆς ἐφεξῆς μετέχοιεν, ὥσπερ ὀφθαλμῶν, χειρῶν καὶ ποδῶν, ἀλλ᾽ ἐπιλεξάμενον τοὺς ἀρίστους καὶ γενναιοτάτους καὶ τὰς φύσεις ἐῤῥωμενεστάτους τούτοις ἐγχειρίσαι τὸ δῶρον, ἵνα ὁμοῦ σφάς τε αὐτοὺς καὶ τοὺς ἄλλους σώζειν ἔχοιεν. Αφικομένης δὲ τῆς ῥητορικῆς εἰς ἀνθρώπους, ὅτως ἐκ θεῶν ἠδυνήθησαν μὲν οἱ ἀνθρωποι τὴν μετὰ τῶν θηρίων δίαιταν χαλεπὴν, ἐκφυγεῖν, ἐπαύσαντο δὲ ἐχθροὶ πάντες ὄντες ἀλλήλοις ἐν κύκλῳ. κοινωνίας δὲ εὗρον ἀρχὴν. καταβάντες δὲ ἐκ τῶν ὀρῶν, ἄλλοι κατ᾽ ἄλλα μέρη τῆς οἰκουμένης ἐπλησίασαν, τόγε πρῶτον ὕπαιθροι, μετὰ δὲ τουτο ἤδη λόγου νικήσαντος, πόλιν τε κατεσκευάσαντο καὶ διεκρίθησαν, οὐχ ὥσπερ πρότερον ὡς ἔτυχεν, ἀλλ᾽ εἰς τε συντάξεις κοινωνιῶν, καὶ τοὺς πόλεων ἡγεμόνας νόμους ἔθεντο, καὶ ἄρχοντας καὶ πολιτείαν ένομησαν. καὶ θεοῖς χαριστήρια ἀνήγαγον πρώτας ἀπαρχὰς ποιησάμενοι τὰς ἀπὸ τῶν λόγων, αἷς ἔτι καὶ νῦν χαίρειν μάλιστα τοὺς θεοὺς λόγος αἱρεῖ, ὅτι καὶ γνωρΐσαι πρῶτον αὐτοῖς τοὺς θεοὺς ὑπῆρξεν ἐντεῦθεν. οὕτως ἀνθρωπος ἤρθη μέγας ἐξ ἀσθενοῦς καὶ σαθροῦ καταρχάς. καὶ πρόσθεν καταφρονούμενος ὠς οὐδὲν πρᾶγμα, κύρϊός ἐστιν ἐξ ἐκείνου τοῖς ἐν τῇ γῇ τοῦτο ὅτι βούλεταε χρῆσθαι, πρόβλημα ποιησάμενος αὐτ᾽ ἄλλου φυλακτηρίου τὸν λόγον. καὶ ὁ μῦθος ἡμῖν ταύτην ἐχέτω τὴν τελευτὴν. Quae si quis Latine malit, sensum utcumque reddemus. In initio cum recens essent homines nati, magnus inter hos, ac reliqua animantia tumultus erat, perturbatioque super terram, propterea quod non possent invicem uti sese. Nec enim ulla res intercedebat, quae illos conciliaret: verum, qui potentiores erant, opprimebant inferiores. Neque satis erant idonei, ut reliquis animantibus resisterent. Omnibus enim illis omni ex parte inferiores erant, aliaque in re ab aliis vincebantur. Veluti ab universo genere volucrum celeritate. Unde factum est, ut quod ait Homerus Pygmaeis accidere a gruibus, id tum temporis passim a robustioribus avibus paterentur mortales. Rursum quantum ad vires attinebat, longe superabantur, et a leonibus et ab apris, et aliis item compluribus. Atque hunc in modum silentio peribant. Iam vero, quo ad monitionem ornatumque corporis, non corvis modo, verum etiam cochleis cedebant, neque cuiquam ex ipso suppetebat, quod ad tuendam vitam erat opus. Itaque, cum ad eum modum interiret hominum genus, ac paulatim dilaberetur, Prometheus, ut semper est hominum studiosus, orator adscendit in caelum, mortalium nomine, non ille quidem missus ab eis (neque enim dum id tem poris legatos ullos erat cernere) sed ipse ultroneus abiit. At Iuppiter partim in gratiam Promethei, maxime qui iusta postulare videretur: partim negotio apud sese considerato, filium suum Mercurium iubet ad homines descendere, Rhetoricen secum adducentem. Edixit autem, ut eam mortalibus impertiret, non quemadmodum Prometheus omnibus ex aequo, sensus, reliquaque corporis membra, perinde quasi theatralem pecuniam dispertiens, ut omnes ex aequo Rhetorices essent participes, non aliter, quam oculorum, manuum, ac pedum: sed ut praestantissimos quosque, ingenioque generosissimo & indole pollentissima praeditos deligeret, atque iis demum munus hoc impertiret, ut pariter et suam ipsorum et aliorum incolumitatem tueri possent. Porrò posteaquam Rhetorica iam ad mortales pervenisset, cum negotium, quod habebant, cum beluis molestissimum, licebat effugere, tum vero desierunr undequaque inter sese simultatem exercere, reperto commerciorum initio. Digressique de montibus, alii in aliam orbis partem iungebantur, principio quidem sub dio viventes: post autem ubi verbis inter se communicassent, et civitatem condiderunt, ac distributi sunt: non quemadmodum antea, temere, verum in ordines plebis, ac belli duces, sanctisque legibus, tum principes, tum Reip. statum instituerunt. Diis munera coeperunt offerre, primitias auspicantes ab oratione. Quibus nunc quoque vel maxime gaudere deos consentaneum est, quando quidem hac contigit, ut primum esse deos cognosceremus. Hinc deinceps ita crevit homo, ut, qui initio debilis fuerat at que invalidus, postea in altum tolleretur; quique antea pro nihilo habitus, ac despectus erat, deinceps factus est omnium, quae sunt in terra, dominus, cui quibus uti liberet, ius esset, non alio propugnaculo sibi parato quàm oratione. Atque hic nobis sit fabulae finis. Hactenus Aristides. Extat, si satis commemini, fabella non dissimilis apud Platonem in Protagora.

Theocritus in Hodoeporis: Θρέψαι καὶ λυκιδεῖς, θρέψαι κύνας ὡς τὺ φάγοντι. id est: Pasce canes qui te lanient catulosque luporum. Proverbium est, teste interprete, in eos, qui laeduntur ab iis, de quibus benemeriti sint, aut in ingratos. Addit ille dictum Socratis, κακοὺς ποιῶν εὖ, θρέψαι λύκους. Malis faciens bene, nutri lupos. Nam plerunque solet id usu venire illis, qui catulos luporum enutriunt. Extat super hac re non inelegans Epigramma, quanquam incerto autore, de ove lupi catulum alente suis uberibus, Τὸν λύκον ἐξ ἰδίων μαζῶν τρέφω, οὐκ ἐθέλουσα Αλλὰ μ᾽ ἀναγκάζει ποιμένος ἀφροσύνη. Αὐξηθεὶς δ᾽ ὑπ᾽ ἐμοῦ κατ᾽ ἐμοῦ πάλι θήριον ἔσται. Η χάρις ἀλλάξαι τὴν φύσιν οὐ δύναται. id est, Lacto lupum uberibus propriis non sponte, sed horsum Me demens adigit pastor ut id faciam. In me rursus erit fera postquam creverit ex me. Natura kaud unquam vertitur officiis. De canibus autem sumptum est ex Actaeonis fabula, a suis ipsius canibus dilacerati. Nam et hoc indicant enarratores Theocriti. Ex quibus facile liquet, quodnam sit illud proverbium antiquum, cuius meminit M. Varro in libris De re rustica, tractans de canibus alendis: Diligenter, inquit, ut habeant cibaria, providendum. Fames enim hos ad quaerendum cibum ducit, si non dabitur, et a pecore abducet, si non praebebtur. Nisi, ut quidam putant, et illuc pervenerint, ut proverbium attollant antiquum, vel etiam ut aperiant de Actaeone, atque in dominum afferant dentes. Idem in Phoebo citante Nonio: Crede mihi, plures dominos comedere servi, quàm canes. Quasi id Actaeon occupasset, & ipse prius suos comedisset, etc. Huc usque Varronis relata. Ceterum legimus & leones & dracones nutriciis suis gratiam officii retulisse. Verum nulla est fera tam ingrata, quae sit cum hominibus ingratitudine conferenda.

Εκ πίθου αὐτλεῖν. id est E dolio haurire, dicebatur olim qui abundaret rebus optatis. Est enim dolium vas vinarium ingens, unde largiter haurire licet: neque facile sentitur detrimentum, videlicet in tanta copia. Theocritus ἐν ἐργατίναις, Εκ πίθω αυτλεῖς δῆλον, ἐγὼ δ᾽ ἔχω οὐχ ἅλις ὄξος. id est, Dolia plena fluunt , sed mihi vix sat aceti est. Scholiastes ad monet, proverbium dici solitum de iis, quibus adesset benigna rerum copia. Divitum est habere dolia, pauperes vappam bibunt e lagenis. Nam vini vis, quo copiosior est, hoc suavior esse consuevit, ubi paulum est liquoris, celerius vappescit. Admonet & Hesiodus, dimidiato dolio parcendum esse, quod sera sit in fundo parcimonia. Huic similimum est, quod subinde occurrit apud Chrysostomum, ἐκ πηγῶν, id est, è fontibus, quoties uberem, paratamque rerum copiam significat. M. Tullius in Bruto, dicit eos e dolio potare, qui vinum adhuc fervens bibunt: quod vinum expressum primum doliis excipitur, ubi deferbuerit aliquantulum, conditur in vasa. Ipsius verba praestat adscribere: Ut si quis, inquit, phalerno vino delectetur, sed eo nec ita novo, ut proximis consulibus natum velit, nec rursus ita vetere, ut Opimium, aut Anicium consulem quaerat. Atqui eae notae sunt optimae. Credo, sed nimia vetustas non habet eam, quam quaerimus, suavitatem, nec est iam sanè tolerabilis. Num igitur, qui hoc sentiat, si is potare velit, de dolio sibi hauriendum putet? Minime, sed quandam sequatur aetatem. Sic ego istis censuerim, et novam quasi de musto, & lacu fervidam orationem fugiendam, nec illam praeclaram Thucydidis nimium veterem tanquam Anicianam notam persequendam. Hactenus M. Tullius. Nec arbitror alienum ab hac forma, quod Athenaeus lib. 11. ex Hipponacte citat, ἐκ πέλλης πίνειν, id est, è mulctro bibere. Scazontes Hipponactei sic habent, Εκ πελλίδος πίνοντες, οὐ γὰρ ἦν αὐτοις Κύλιχ, ὁ παῖς γὰρ ἐμμεσὼν, κατήραξε. id est, Mulctro bibentes: nam calix eis deerat, Quippe hunc minister forte fregerat lapsus.

Αὐτῳ κανῷ, id est, Una cum ipso canistro. Quadrat in eos qui rem intemperanter profundunt, devorantque & abliguriunt. Mos enim erat antiquis, ut testatur Didymus, ut coenae canistris inferrentur. Citatur apud Zenodotum Plato, Ανήρπακας ἁπαξάπαντ᾽ αυτῳ κανῷ. id est, Ipso canistro cuncta rapuisti simul.

Prius locusta bovem pariet, περι τοῦ ἀδυνάτου. M. Varro de lingua Latina libro tertio, refert ex Ennio versum hunc, Atque prius pariet locusta lucam bovem. Nam Lucas antiqui boves appellabant elephantos, qui in Lucania primum à Ro. visi sint.

Τὸ περὶ δρῦν σκότος. id est, Per tenebras, quae apud quercum: de ingenti ac fatali calamitate dicebatur. Zenodotus Aristotelem citat autorem, in politia Samiorum, Prienensium plurimos à Milesiis occisos fuisse iuxta locum, cui nomen quercus. Unde receptum, ut Prienensium mulieres, eius calamitatis memores, per tenebras, quae circa quercum essent, iurarent. Huius historiae simul & adagii meminit & Plutarchus in Problematis ad hanc ferme sententiam. Cum bellum esset inter Prienenses, et Samios, initio mediocribus damnis invicem sese afficiebant: deinde iusto praelio commisso, mille Samii à Prienensibus occisi sunt. Septimo post anno congressi cum Milesiis, primos quosque civium, ac nobilissimos simul uno praelio amiserunt. Quo tempore Bias ille sapiens Samum à Prienensibus orator missus, egregiam laudem adeptus est. Post eam itaque calamitatem atrocem, ac miserandam, Prienensium foeminae per tenebras quae circa quercum erant obtestari ac deierare coeperunt. quod liberos, parentem, maritos, charissima quaeque pignora eo loco perdidissent.

Ηρατο ὀπτῷ ἀλεύρω. id est, Concupivit assam farinam. In eum dicebatur, qui domesticam tenuitatem pertaesus, apud alios lautiorem vitam quaesisset. Dictum est autem in Platonem, qui relictis Athenis, ter in Siciliam ad Dionysium navigavit, quo fortunam suam redderet lautiorem, quem admodum interpretantur aemuli. Nam hanc profectionem probro illi datam fuisse, testatur etiam Aristides in oratione, qua tuetur oratores quatuor, adversus Platonis calumniam. Et Diogenes, autore Laertio, cum animadvertisset Platonem in opiparo quodam convivio, à reliquis temperantem cibis, & oleis duntaxat utentem, taxavit hominis ambitiosam abstinentiam: Τί ὁ σοφὸς εἰς σικελίαν πλεύσας τῶν τραπέζων τούτῶν χάριν, νῦν παρακειμένων οὐκ ἀπολάυεις; id est. Quid homo sapiens, cum ob huiusmodi mensas in Siciliam navigaris, nunc appositis non frueris? Ad quod ita Platonem respondisse narrat: Νὴ τοὺς θεοὺς διόγενες κακεῖ τὰ πολλὰ πρὸς ἐλαίας καὶ τὰ τοιαῦτα ἐγινόμην. id est, Per deos Diogenes, & illic plerumque oleis, atque id genus cibis utebar. Ad quod rursum Diogenes, Τί οὖν ἔστει πλεῖν εἰς συρακούσας; ἢ τότε ἀττικὴ οὐκ ἔφερεν ἐλαίας; id est, Quorsum igitur attinebat Syracusas navigare? Num id temporis Attica non ferebat oleas? Theocritus in Cyniscis: Ηρατο μὲν τῆνος ἐμὶν δοκεῖ, ὀπτῶ ἀλεύρω. id est, Nam puto et hic assae correptus amore farinae. Porrò farinam assam, novam & lautiorem victus rationem vocat, propterea quod priscos illos pulte duntaxat victitasse legimus, videlicet clibano coquendi panis usu nondum reperto. Unde et Annus ille Aegyptius, qui primus panarium clibanum excogitavit, in proverbii iocum abiit, tamquam qui rem novam esset commentus, quemadmodum alibi retulimus. De deliciis coquendi panis, multa fecenset Plinius libro 18. cap. 11.

Βαττολογία, Graecis multiloquium vocatur, à Batto quopiam inepto poeta, qui hymnos quosdam conscripsit prolixos, in quibus eadem crebrius iterabantur. Hinc vox etiam conficta, βαττολογεῖν, quae quidem adeo vujlgo fuit usurpata, ut ea Matthaeus apostolus sit usus. Sic enim apud hunc loquitur Christus, προσευχόμενοι δὲ μὴ βαττολογησητε ὥσπερ οἱ ἐθνικοὶ. id est, Orantes autem, ne battologissetis, more gentilium. E diverso λακωνισμός, id est, Laconismus, in breviloquentiae significationem abiit: quo modo usurpatur aliquoties apud M. Tullium in Epistolis.

Βάττου σίλφιον. id est, Batti Silphium, Graeci novum & rarum quempiam honorem proverbio vocant. Aristophanes in Pluto: Οὐδε᾽ ἂν εἰ δοίης γέμοι Τὸν πλοῦσον αὐτὸν, καὶ τὸ βαττου σίλφιον. id est, Nec si mihi donaveris Ipsumque Plutum, ipsumque Batti Silphium. Negat se sycophanta quieturum, etiam si praemium quantumvis magnum detur. Idem in Equitibus, Τὸν καῦλον οἶσθ᾽ ἐκεῖνον Τοῦ σιλφίου τὸν ἄξιον γενόμενον; οἶδα μέντοι. id est: Nosti ne stipitem illum, Qui dignus habitus silphio est? notus quidem est mihi ille. Interpres diversam originem adagionis adscribit. Battus à Thera iuxta Cretam insulam, profectus, oraculo monitus Apollinis, vel, ut alli tradunt, domestica pulsus seditione, Cyrenen condidit. Cui cum Afri beneficii memores summum honorem habere studerent, donarunt illi silphium herbam apud illos omnium pulcherrimam: simulque numisma ferientes, in cuius altera parte regia facies erat inscalpta, altera Silphium, quo fuerat à civitate donatus. Cuius rei meminit et Aristoteles in Republica Cyreneorum. Sed fusius narrat Herodotus in Melpomene, addens, apud Libyas regem Battum appellari, et hoc nomine compellatum ab oraculo, significante fore regem. Sunt, qui dicunt imaginem fuisse datam: sunt rursum, qui anulum, in quo civitas erat expressa, regi Silphium deferens. Porrò Silphium inter herbas primam gloriam obtinet, cuius et folia, et fructus, et caulis, et sucus preciosissimus sit. Unde Ampeliotae (ea gens quaedam est Africae) Delphis Silphii caulem consecratum suspenderunt, ut auctor est Alexandrides. Haec ferme affert in Plutum: nec dissident, quae Suidas memorat. At idem in Equites scribit, Silphium fruticem esse inamoeni odoris: rursus iuxta alios amoeni, et ad medicamenta utilem, cuius usum primus invenisse creditur Aristaeus Apollinis & Cyrenae filius, qui & mellis invenisse traditur. Illud quid sibi velit nescio: Aristophanis interpres ait in altera nomismatis parte insculptam βασιλείαν, id est, regnum seu regiam si transferas tonum: pro eo Zenodotus legit Ammonem, sic enim habet, καὶ τοῦ νομίσματος, ἐπὶ μὲν θατέρου ἄμμωνα, ἐπὶ δὲ θατέρου σίλφιον ἐτύπωσαν. id est, Nomismatis altera parte Ammonem, in altera silphium expresserant. Ammonem, ut arbitror, sentiens Iovem regnorum largitorem, si quidem Homero credimus. Huius Batti meminit & Pindarus in Pythiis: Χρῆσεν οἰκιστῆρα βᾶττον καρποφόρου λιθύας. i. Respondit habitatori Batto frugiferae Africae. Eruditi quidam putant silphium laserpitii genus esse.

Μὴ μνησικακήσῃς. id est, Ne malorum memoriam refrices. Thrasybulus, ubi civitatem Atheniensium triginta tyrannorum saevitia liberasset, plebiscitum interposuit, ne qua prae teritarum rerum mentio fieret. Quam malorum oblivionem Athenienses ἀμνηστίαν vocant. autor Valerius Maximus libro quarto Rerum memorabilium, titulo de animi moderatione. Meminit & M. Tullius in prima Philippica, his quidem verbis: In quo templo quantum in me fuit, ieci fundamenta paucis, Atheniensiumque revocavi vetus exemplum, Graecum etiam verbum usurpavi, quod tum in sedandis discordiis usurpaverat civitas illa, atque omnem memoriam discordiarum, oblivione sempiterna delendam censui. Aristophanes in Pluto: Μὴ μνησικακήσῃς εἰ σὺ φυλὴν κατάλαβες. id est, Malane acta refrices, Phyla sicapta est tibi. Interpres inter alia tale quoddam commentum adscribit. Thrasybulus occupato loco quodam, cui nomen Phyla, triginta tyrannos sustulit, post ubi arrogantius quiddam dixisset, audisse, μὴ μνησικακῆσαι, id est, Ne malorum memoriam revoces, idque dictum in proverbium abiisse. Probus Aemylius refert, post exactos tyrannos Thrasybulum hanc tulisse legem, ne quis de praeteritis actis accusaretur, aut mulctaretur, ea lex dicta est oblivionis. Idem socios volentes contra legem saevire in eos, cum quibus reditum erat in gratiam, publice cohibuit, et legem latam confirmavit. Huic pro tantis meritis praemii Ioco data est corona ex duab. virgulis oleaginis, et hoc cimli honore vir prudens contentus fuit. Admonet adagium, non esse refricandam commemoratione praeteritorum malorum memoriam. Sunt autem apud Aristophanem verba Mercurii ad Carionem servum. Plato li. De legibus 4. Φράσω γὰρ, οὔτι μνησικακεῖν βουλόμενος ὑμῖν. id est, Dicam certe, non autem quod velim praeteritorum malorum m emoriam vobis refricare. Sumptum videtur ex Homero, apud quem aliquoties hic versus, nempe Iliados Ζ. Θ. Τ Αλλὰ τὰ μὲν προτετύχθαι ἐάσομεν ἀχνύμενοι περ. id est, Verum haec acta quidem, moesti licet ire sinamus. Hunc tanquam proverbialem subinde usurpat Tullius ad Atticum scribens. Eodem spectat et illud eiusdem Odyss. Θ. Επος δ᾽ εἴερτι βέβακται Δεινόν, ἄφαρ τὸ φέροιεν ἀναρπάξασαι ἄελλαι. id est, Si dictum est verbum durius ullum, Id procul abripiant venti per inane procellae. Plutarchus περὶ τῆς φιλαδελφίας. δεῖ ἐν ἀμνηστίᾳ τὴν ἡμέραν ἐκείνην τίθεσθαι. id est, Oportet eum diem oblivioni tradere. erit hic usus proverbii, si iuxta vulpinum illud consilium, admonebimus aliquem, ne ptaeteritorum malorum memoria semet affligat, quandoquidem, quod factum est, infectum fieri non potest. Lucianus in Caucaso: Ες δὲ τὸ αὔριον ταμιεύεσθαι τὸ μῖσος καὶ μνησικακεῖν καὶ ἕωλόν τινα μνήμην διαφυλάττειν, ἄπαγε οὔτε θεοῖς πρέπον οὔτε ἄλλως βασιλικόν. id est, Caeterum in posterum diem reponere odium & malorum meminisse, ac pridianam quandam memoriam reservare, apage, neque diis dignum, neque alioqui regale.

Μίνθην ἐν πολέμῳ, μήτ᾽ ἔσθιε μήτε φύτευε. id est, Mentam nec comedas, nec plantes tempore belli. Aristoteles problematum sectione vigesima, statim mitio refert hoc adagium, causam vestigans, unde dictum hoc m ora vulgi pervenerit. Arbitratur autem esse causam, quod menta corpori frigus adducat, eius rei argumentum esse, quod semen genitale minuat; frigus autem adversari fortitudini, atque audaciae, sicut ostendit sectionis decimaequartae ultimo problemare, cum ait eos, qui natura sint frigida, formidolosiores esse, contra qui calida, audaces. Potest et in eum sensum deflecti paroemia, ut admoneat, ne quid alieno tempore fiat, quod officiat, quem adm odum menta bellum inituris est inutilis.

Βαλλ᾽ ἐς κόρακας. id est, abi ad corvos, perinde valet quasi dicas, abi in malam rem, atque in exitium. Aristophanes ἐν νεφέλαις,, Βάλλ᾽ ἐς κόρακας. τίς ἐσθ᾽ ὁ κόψας τὴν θύραν; id est, Apage ad coruos, quis est qui pepulit ostium? Rursum in Pluto: Οὐκ ἐς κόρακας; id est, An non ad corvos? Iterum in eadem fabula: Εῤῥ ἐς κόρακας θᾶττον ἀφ᾽ ἡμῶν. id est, Ocyus hinc ad coruos abeas. Reperitur apud hunc poetam et aliis plerisque locis. Plutarchus in commentario, quem scripsit adversus Herodotum, taxat eum, quod Isagoram ad Cares, velut ad coruos relegarit, id est, quod eum Carem fecerit. Eleganter dictum est a Diogene Cynico: Κρεῖττον εἶναι ἐς κόρακας ἀπελθεῖν ἢ ἐς κόλακας. i. Satius est ad corvos devenire, quam ad adulatores. quod hi & vivos & bonos etiam viros devorarent. Zenodotus scribit, in Thessalia locum esse quendam, cui nomen inditum Corvis, in quem nocentes praecipites dabantur: atque huius adagii Menandrum etiam meminisse. Quosdam autem originem adagionis ad huiusmodi quandam historiam referre. Boeotiis quondam Arnam incolentibus oraculo praedictum est, futurum, ut e finibus expellerentur, fimul atque corui albi apparuissent. Evenit deinde, ut adolescentes aliquot per lasciviam, ac temulentiam coruos, quos coeperant, gypso oblitos, rursum emitterent. Quos ubi vidissent volantes Boeotii, recordantes oraculum, arbitrabantur adesse tempus, quo forent suis e sedibus eiciendi, summopere perturbati sunt. Ceterum adolescentes territi et ipsi tumultu, profugerunt, ac locum quendam sibi mercati sunt, cui nomen Coracon, id est, coruorum. Contigit aliquanto post, ut Aeoles eiectis Boeotiis, Arnam occuparent. Apud quos hic deinde mos receptus, ut maleficos relegarent in eum locum, cui nomen erat Corui. Aristophanis interpres paulo diversius hanc recenset historiam, nempe Boeotiis aliquando a Thracibus subversis, ac profligatis, respondisse deum ut ibi sedem figerent, ubi coruos albos conspexissent, conspexisse autem in Thessalia iuxta sinum Pagaeaticum circum volantes coruos quosdam soli sacros, quos pueri per lusum gypsatos dimiserant. Boeotii vero, rati iam perfectum oraculi symbolum, inibi sedem constituerunt. Sunt, qui paroemiam ad coruorum volatum referant, quod in desertis fere locis volitare consueverint. Ut proverbium conveniat cum illo, In extremas solitudines publicitus deportandum. Euripides in Hecuba: Οὔ ὅσον τάχος Νήσων ἐρήμων αὐτὸν ἐκβαλεῖτε ποι; id est, Non huncce solitarias Quantum potest aliquò auferetis in insulas? Stratonicus citharoedus apud Athenaeum libro octavo, detorquet in cantorem quendam. Is quum ei nescio quid molestus esset, ψάλλε, inquit, ἐς κόρακασ. depravata per iocum voce ψάλλε pro βάλλε.

Βάλλ᾽ ες ὕδωρ, id est, Mitte in aquam. hoc est, aufer è medio. Dicitur vel in hominem, vel in rem exitio dignam. Tractum à supplicio quorundam, qui in profluentem, aut mare praecipitabantur. Quae poena peculiaris erat parricidis apud Romanos. Unde philosophus in timone iubet aurum abici in mare, quod aliquando fecisse legitur Crates ille Thebanus. Horatius: Vel nos in mare proximum Gemmas & lapides, aurum et inutzle Summt materiam mali Mittamus: scelerum si bene paenitet. Sed non absurdum videtur, si referatur ad aquam clepsydrarum dispensandam: ut intelligas in ius trahendum: & ad proverbium quod alio diximus loco, ὑφ᾽ ὕδωρ ὁ πονηρὸς, id est, sub aquam malus. Effertur adagium etiam hoc pacto, βάλλ᾽ εἰς ὄλεθρον, id est, abi in perniciem.

Βάλλ᾽ εἰς μακαρίαν. id est, Aufer te in beatam. Quibusdam placet dictum, κατ᾽ εὐφημισμὸν, pro eo, quod est, in rem malam. Fingunt enim apud inferos locum esse quendam, cui nomen μακαρία. Aristophanes in Equitibus: Απαγ᾽ ἐς μακαρίαν ἐκ ποδῶν. id est, Aufer te hinc procul in Macariam. Ad consimilem ferme modum Athenaeus Dipnosophistarum lib. primo, εἰς μακαρίαν τὸ λουτρὸν. id est, In beatam balneum. Devovet enim balneum, unde male fuerat affectus. Plato in Hippia maiore, Βάλλε εἰς μακαρίαν τὸν ἄνθρωπον. id est, Aufer in beatam hominem. Alii fabulam huiusmodi allegant. narrant Macariam Herculis filiam fuisse, de qua praedictum erat oraculo, ut se ultro morti obiiceret: sic enim Athenas fore liberas ab incursione Eurysthei, si quis Heraclidarum se sponte offerret ad necem. Itaque Hercule defuncto, cum Eurystheus illius liberos insectaretur, atque illi ad Misericordiae aram confugissent, Athenienses recusantes eos in hostium manus tradere, cum Eurystheo bellum susceperunt. Porrò aedito oraculo, futurum ut Athenienses ab Eurysthei incursatione liberarentur, si quis è liberis Herculis semet inferis devoveret, Macaria sese spontaneae morti obtulit. Quo facto congressi cum hostibus Athenienses victoriam reportarunt, cum aliis quàm plurimis interfectis, tum Eurystheo ipso, ab Hylo, sive Iolao Herculis filio, perempto, cuius caput amputatum ad Alcmenam detulit. Illa defuncti oculos effodit. Caeterum Athenienses Macariae tumulum floribus & coronis decorantes, dicebant: Βάλλ᾽ εἰς μακαρίαν. id est, Mitte in Macariam. Hinc igitur ortum adagium. Primum de his ferebatur, qui sese per virtutem in periculum sponte demitterent: deinde de quovis piaculo dici coeptum. Pausanias refert, Macariam esse paludem in Marathone, in qua magna vis Persarum perierit ignoratione viarum in ipsam prolapsa, qua ex re natum videri potest proverbium. Huc allusit Stratonicus citharoedus apud Athenaeum libro octavo, qui iratus discipulo Macedoni quod nihil recte faceret, εἰς Μακεδονίαν, inquit, ex Macaria faciens Macedoniam, simul alludens ad illud proverbium, Domi, non hic Milesia.

Αλάβανδα Καρῶν εὐτυχεστάτη, id est, Alabanda Carum fortunatissima. Stephanus in commentario de urbibus, tradit Alabandam Cariae civitatem esse conditam à Care, à cuius filio nomen sortita sit. Siquidem is postquam in equestri praelio strenue navasset operam, Alabandus est dictus. Cares enim sua lingua Ala vocant equum, Banda victoriam. Eamque vocem ait Romanis etiam in usu fuisse, ut bandam victoriam dicerent. Equidem opinor hinc Germanis durare vocem eam, qua praepotentem & antiquae nobilitatis principem, Banderum vocant, ut qui victor olim hoc honoris virtute bellica sibi pepererit. Addit ex Philoxeni in Odys. Homeri commentariis, soloecismi genus esse, quod Alabandiacum vocetur: veluti, si quis μὴ pro οὐ ponat, aut apud nos non pro ne, aut quod pro ut. Quandoquidem Homerus quoque Caras βαρβαροφώνους appellat. Iuvenalis in tertia Satyra, Alabandam recenset inter urbes barbaricis deliciis ac luxu perditas: Hic alta Sicyone ast hic Amydone relicta, Hic Andro, ille Samo, hic Trallibus aut Alabandis. Stephanus admonet olim Alabandam inter Cariae civitates opulentissimam ac florentissimam fuisse, ut proverbio quoque locum fecerit, quod modo retulimus. Quadrabit igitur, ubi volemus intelligi fortunam amplam, & vitae genus voluntarium, quanquam à literis & virtutis studio alienum. Veluti, si dicat aulicus aut negociator quispiam: Alii se in literis macerent, alii cum paupertate philosophentur, ἀλάβανδα Καρῶν εὐτυχεστάτη. Itaque confine fuerit illi, quod alio dictum est loco, εὐδαίμων ὁ Κόρινθος. id est, Felix Corinthus. Poterit & per irrisionem usurpari, veluti, si ioceris in quempiam parum egregium, qui tamen in gente vehementer barbara crassaque praecellere videatur, ἀλάβανδα καρῶν &c.

Αγνάμπτοτατος βάτος αὖος, id est, Rigidissimus rubus aridus, Aut ἀγναπωτότερος βάτου αὔου. id est, Rigidior arido rubo. Proverbialis est comparatio, in difficilem atque inexorabilem, ac praefractum, & suorum, ut vulgo vocant, morum hominem. Quod genus homines Graeci vocant αὐθεκάστους, id est, suo quodam instituto viventes, expertesque sensus communis. Refertur adagium à Suida simul & à Zenodoto. Ductum admonet à rubo, qui simulatque exaruit, rumpi potest, inflecti nequaquam. Unde & in senes accommodatius dicetur, aetatis vitio difficiliores.