Collectanea 201–300

Oleum et operam perdidi

Α palestritis curandis sumptum adagium. Quo laborem omnem frustra aliqua in re sumptum innuebant, vt si quis marmoreo ingenio hominem plurimo labore multos annos docuisset nec ille factus esset vel pilo doctior. Plautus in Penulo: Tum pol ego et oleum et operam perdidi. Cicero in Epistolis: Nam quid ego te athletas putem desiderare, qui gladiatores contempseris, in quibus ipse Pompeius profitetur se et oleum et operam perdidisse. Nec aliud est prouerbium, quod coruus (de quo Macrobius meminit) sonare didicerat: Opera et impensa periit. Et in ingratos mire quadrat, in quos quicquid collatum est, perditum est.

Oleum perdit et impensas qui bovem mittit ad ceroma

Quadrat in eum, qui docet indocilem quiue castigat incorrigibilem. Hieronymus ad Pammachium de optimo genere interpretandi: Completur in me tritum vulgi sermone prouerbium: Oleum perdit et impensas, qui bouem mittit ad ceroma. Est autem ceroma oleaceum quoddam vnguentum, quo vngebantur athletae.

Cerealis caena

His modis conuiuium opipare apparatum significamus atque extructum. Peniculus in Menaechmo Plauti: Cerealis caenas dat; ita mensam extruit; Tantas patinarias struices concinnat: Standum est in lecto, si quid de summo petas. Horatius in Odis: Absumet heres Caecuba dignior Seruata centum clauibus et mero Tinget pauimentum superbo Pontificum potiore caenis. Terentius: Dubia caena apponitur, / vbi tu dubites quid sumas potissimum.

Acum credo invenisses, si acum quaereres

In eadem est fabula Plauti, de puella per omnes terras diu frustra vestigata.

Viam qui nescit qua deveniat ad mare

Apud Plautum est in Penulo. Quod a doctis vsurpatum in hunc sensum reperio: Qui rem commode conficere nequit, is quauis ratione conficiat necesse est. Potest et in hunc sensum accipi: Qui per se non sapit, alios consulat, qui plus sapiunt. Potest item et in hunc: Qui recte viuendi rationem ignorat, eos sibi proponat, quorum vita laudata est.

Lupo agnum eripere postulant: nugas agunt

Hoc est praedam homini rapaci de manibus extorquere. Verba sunt lenonis in eadem fabula.

Austrum ego perculi

Id est omnem operam lusi. In eadem est fabula. Quo quidem adagio vsus est et Paulus in Epistolis quasi aerem, inquiens, verberans.

Nos tibi palumbem ad aream adduximus

Obiecimus tibi, quem capias dolis, si velis. Occasionem ministrauimus; tuum est ea vti.

Plumbea ira

Plautus: Verum ita sunt isti nostri diuites: Si quid benefacias, leuior pluma est gratia; Si quid peccatum est, plumbeas iras gerunt. Est apud eundem: Ramenta plumea propensior, id est vel tantillo.

Sine pennis volare haud facile est

Locum habet, vbi quid deesse significamus, sine quo res peragi nequeat. Qui sermo hodie quoque vulgo est perquam familiaris. Inde Alas accidere pro eo quod est adminicula materiamque quippiam conandi eripere.

Lapis irrisibilis

Graecum est adagium. In eos conuenit, qui curis contabescunt nec vnquam animum risu soluunt. Translatum aiunt a nescio quo saxo, cui Ceres, dum filiam amissam quaeritat, insederit. In eosdem et illud: Per anulum transeat oportet.

Gravior areopagita

Στεγανώτερος Ἀρεοπαγίτου, id est Grauior Areopagita. Dictitatum in homines nimium tetricos ac seueros. Cuiusmodi homines vulgo acetum potitare dicimus.

Proba est materia, si probum adhibes fabrum

De iis dicitur, quorum egregia indoles magni quippiam pollicetur, si recte instituatur. A ligno rudi translatum ad fabricam tamen idoneo.

Asinis ad boves transcendere

Hoc est ab humili conditione ad ditiorum partes transire. Ab Euclione Plautino dictum, cuius pauperculi diues quidam expetebat affinitatem. Hoc magnum est periculum, inquit, me ab asinis ad boues transcendere.

Ab equis ad asinos

Cui diuersum est Graecum illud in eos, qui ab honestioribus studiis ad inhonesta sese conuertunt. Veluti si quis e philosopho coquus fieret aut caupo ex mercatore aut ex theologo histrio.

Tu trium litterarum homo3

Aut furem significat aut libertum, sed furem potius. Nam sequitur: Etiam fur, trifurcifer.

Laterna punica

Conuenit in eum, qui arcanum non continet, qualem se Parmeno Terentianus esse praedicat: Plenus rimarum sum; hac atque illac perfluo. Male enim celat lucerna, si quid in ea condideris.

In tuo luco et phano est situm

Id est in tua potestate, tuo arbitrio, tua tutela, tua manu. Α numinum lucis et phanis translatum.

Albo rete aliena oppugnare bona

Dici videntur ii, qui calumniis iuris falsisque tabellis in possessiones alienas impetum faciunt. Parasitus quidem in Persa Plauti Appareant, inquit, Qui hic albo rete aliena oppugnant bona. Haec vt hunc in sensum accipienda mihi videantur, faciunt ea quae praecesserunt, illa videlicet: Vbi quadruplator quempiam inlexit manum, Tantidem ille tibi rursus iniiciat manum, Vt aequa parti prodeant ad tres viros; Si id fiat, ne isti faxim, inquam. Erat autem parasiticum et hoc, per calumniam in ius trahere, nisi accepissent. Horatius: Nequitiae fautoribus et timidis.

Ebur atramento candefacere

Rei per se speciosae extrinsecus ornatum velle asciscere, qui decus obscurat potius quam adiuuat. Ita lena puellae formosae cerussam ad oblinendas malas postulanti Vna, inquit, opera ebur atramento candefacere postulas. Vt autem cerussa ad candorem adhiberi consueuit, ita purpurissa ad tingendas rubro malas.

Aliquid mali propter vicinum malum

Dorrippa apud Plautum in Milite: Nunc ego verum illud verbum esse experior vetus Aliquid mali esse propter vicinum malum. Quo verbo monemur, ne improborum conuictu vtamur, ne illorum peccata in nostrum caput refundantur.

Viva vox

Viua voce discimus quod non ex mutis litteris, sed a praeceptore ipso loquente. Nam scripta oratio vox quaedam est quidem illa, sed mortua. At pronunciatio viua quaedam est vox, quam propriam quandam energiam habere scribit Hieronymus. A. Gellius: Quoniam vocis (vt dicitur) viuae poenuria erat, ex mutis (quod aiunt) magistris cognoscerem.

Davus sum, non oedipus

In Andria Terentii est. Conuenit, vbi quempiam obscurius atque aenigmatice loquutum significamus neque satis a nobis intelligi. Sumptum adagium de Sphyngis atque Oedipi fabula.

Obsequium amicos, veritas odium parit

Celebratissima sententia, non monens quidem, quid fieri deceat, sed ostendens, quid vulgo fiat. Qui velit multos sibi amicos, omnium moribus obsequundet et iuxta Persium parcat Auriculas teneras mordaci radere vero.

Nuces relinquere

Est a puerilibus studiis ad grauiora conuerti. A vetusta nuptiarum cerimonia translatum, in quibus sponsus vxorem ducens nuces spargebat, tanquam puericiae iam renuncians. Et, vt scripsit Seruius, pueri catamiti olim a turpi seruitio recedentes nuces spargebant significantes se posthac omnia puerilia spernere. Nucibus enim olim lusitasse pueros notissimum est. Catullus: Da, puer, propere nuces. Concubine, nuces da. Vergilius: Sparge, marite, nuces. Vnde Persius virilem aetatem prouerbialiter volens significare Et nucibus, inquit, facimus quaecumque relictis, id est postquam e puericia excessimus.

Sapere patruos

Sapit prouerbialem figuram et hoc sequiturque statim eodem in loco: Qui sapimus patruos, id est seueritatem et grauitatem.

Extra quaerere

In eadem est satyra pro eo quod est assentandi studio aliud vultu sermoneque prae se ferre, aliud in animo sentire. Persius: Accedas, examenque improbum in illa Castiges trutina, nec te quaesiueris extra.

Auro habet soccis suppactum solum

Apud Plautum est, in hominem vehementer diuitem, quasi qui aurum pedibus calcet. Solum enim pro infima calceorum parte, quae calcatur, accipimus.

In fermento iacere

Est ira angi atque intumescere. Plautus in Mercatore: Vxor tota infermento iacet.

Aquam in cribrum gerere

Est inanem operam sumere. Plautus in eadem fabula: Non pluris refert, quam si aquam in cribrum geras. Simile est illud Aquam pertuso haurire dolio, id quod a fabula Belidum puellarum translatum est. Vnde et apud Graecos adagium Inexplebile dolium in auaros.

Supercilium salit

A veterum obseruationibus superstitiosis sumptum videtur, tanquam boni quiddam euenturum praesagiatur, si supercilium saliat. De pruritu simile est subinde apud Plautum: Ita mihi tergum prurit et Vtrum dentes tibi pruriunt an malae? Hodieque sermonem de se inter absentes fieri si tinnierint aures, bonum si dextra, malum si sinistra aure tinnita senserint, nostrae mulierculae putant.

In utramvis dormire aurem aut in oculum utrumlibet

Est ociosum esse curaque omni vacare. Plautus: De isthac re in oculum vtrumuis conquiescito. Terentius: Faciam in vtramuis aurem ociosus vt dormias. Menander in Plocio apud Gellium: In aurem vtramque quandoquidem dotata est, cubet.

Magno gemitu manus fit gravior

Apud Plautum. Hoc est dolor et ira vires augent homini.

Obtrudere palpum

Est dolosis blandimentis decipere. Plautus: Ego istuc aliis dare condidici; mihi obtrudere non potes palpum.

Rara avis

De re dicitur rara admodum inuentu. Iuuenalis: Rara auis in terris nigroque simillima cygno. Persius: Si forte quid aptius exit, Quando haec rara auis est; si quid tamen. Coruo albo rarior apud Iuuenalem legitur. Phoenicis quoque singularitas in raritatis prouerbium abiit.

Bonis avibus

Vtrumque ab augurum obseruationibus sumptum est. Bonis auibus huc me appuli, id est auspicato. Horatius: Scriberis Vario fortis et hostium Victor Maeonii carminis alite. Idem: Mala ducis aui domum. Idem iterum: Mala soluta nauis exit alite.

Suo iumento sibi malum arcessere

Est sibi ipsi mali occasionem ministrare; Mercurius in Amphitrione. Plautus: Ipse homo sibi a me malam rem arcessit iumento suo, id est sua opera et tanquam suo plaustro aduehit.

A tergo ridere quomodo proverbialiter dicitur

Mirum ni et illa apud Persium ex communi sermone vulgi sumpta sunt: O Iane, a tergo quem nulla ciconia pinsit, Nec manus auriculas imitata est mobilis albas, Nec linguae quantum sitiat canis Appula tantum. His certe gestibus stolidi sibique nimium placentes a tergo ridentur ab iis, a quibus coram laudantur.

Postica sanna

Eodem in loco legitur pro occulta irrisione, quae fit a tergo: Posticae occurrite sannae.

Caput scabere

Vterque gestus est hominis admodum cogitabundi, cui nihildum occurrit tale, quale quaerit. Horatius in Sermone de Lucilio: Saepe caput scaberet viuos et roderet vngues, Saepe stilum vertens, iterum quae digna legi sunt Scripturus. Persius de poetis oscitabundis et idem in scribendo securis: Nec pluteum caedit nec demorsos sapit vngues. Idem: Crudum Caerestratus vnguem / arrodens ait hoc.

Genuinum infigere

Est clanculum mordere atque obtrectare, tanquam occulto dente, qualis est vtique genuinus, lacerare. Persius de Lucilio: Et genuinum fregit in illis. Hieronymus: Possum respondere, si velim, possum genuinum laesus infigere.

Foenum habet in cornu

Adagium est, quo significamus cauendum esse a quopiam tanquam maledico atque improbo et feroci. Horatius de poeta mordaci: Foenum habet in cornu; longe fuge. Quo prouerbio Hieronymus de seipso aliquoties vtitur. Et ad idem alludens Plautus Cornutam, inquit, bestiam petis, id est hominem, quem non impune lacessiueris iniuria. Α tauro cornupeta translatum est, vel quia boues copiosius pasti ferociores esse soleant, vel quod cornupetis foenum in cornu pro signo consueuerit alligari, sicut canibus et equis mordacibus tintinabulum, quemadmodum Acroni placet.

Naso suspendere

Antiquitas irrisioni nasum dicauerat, vnde nasuti dicebantur qui docte faceteque alios ridere nouissent. Martialis: Et pueri nasum rhinocerotis habent. Idem: Non cuicunque datum est habere nasum. Idem iterum: Nasutus sis vsque licet, sis denique nasus. Inde Naso suspendere pro contemptim irridere. Horatius: Naso suspendis adunco. Et alibi: Balatro suspendens omnia naso. Persius de Horatio, quem vafrum irrisorem videri vult: Callidus exterso populum suspendere naso. Idem: Rides, ait, et nimis vncis naribus indulges.

Aurem vellicare

Vt nasus irrisioni ita auris memoriae dicata erat. Vnde in ius ducturi hominem aurem cuiuspiam astantis vellicabant antestantes. Inde aurem vellere pro eo quod est memorem facere, apud eruditos legitur. Vergilius: Cinthius aurem vellit et admonuit.

Premere pollicem, convertere pollicem

Olim in pollice fauoris studiique erat significatio. Vnde quem fauere cuipiam significabant, eum pollicem premere, contra qui minime faueret, eum conuertere pollicem dicebant. Plinius libro vicesimo octauo: Pollices, quum faueamus, premere etiam prouerbio iubemur. Horatius: Consentire suis studiis qui crediderit te, Fautor vtroque tuum laudabit pollice ludum. De conuertendo pollice Iuuenalis: Conuerso pollice vulgi / quemlibet occidunt populariter, id est fauore in odium mutato.

Frontis perfrictae

Frons indoli pudorique sacra. Inde frontem prouerbio perfricuisse dicuntur qui pudorem omnem dedidicerunt, quos iam nihil pudet. Cuiusmodi homines effrontes perfrictaque fronte ac facie dicuntur. Plinius auunculus: Perfricui faciem, nec tamen profeci, quando alia via ingens occurris. In eadem illa figura est: 'Qua fronte id audes dicere?' 'Quo ore filium accusabis?' Nam impudentes durum os aut omnino nullum os, id est nullam frontem habere dicuntur. Ouidius: Non tibi plus cordis, sed minus oris adest. Plinius lib. xi.: Frons et aliis, sed homini tantum tristitiae hilaritatis clementiae seueritatis index. Proinde quum seuerum ac tristem significamus, tetrica fronte caperataque dicimus. Plautus: Caperat frons seueritudine, a caprinis videlicet cornibus ducta similitudine. Rursum quum hilaritatem innuimus, exporrecta fronte dicimus. Porrectiore fronte mecum loquaris, id est hilariore.

Adducere supercilium

Apud Plinium statim de superciliis sequitur in hunc modum: Supercilia homini et pariter et alterne mobilia. Et in his pars animi: negamus, annuimus. Haec maxime indicant fastus, superbia aliubi conceptaculum, sed hic sedem habet: in corde nascitur, hic subit, hic pendet. Nihil altius simul abruptiusque inuenit in corpore, vbi solitaria esset. Hactenus Plinius. Inde attolli supercilium dicimus, arrogantiam significantes; adduci, fastidium indicantes; poni supercilium, quum receditur ab arrogantia. Et fastosos homines superciliosos appellamus. Simpliciterque ipsum supercilium pro arrogantia dicunt.

Connivere

Metaphora nimis quam venusta dicitur is, qui prudens culpam, quam intelligit, indulgentia tamen quadam ac studio dissimulat. Vt parentes ad leuiora quaedam liberorum vicia conniuent, et corrupti iudices in causa conniuent. Hoc significatu non semel apud Ciceronem in actionibus occurret.

Rubo arefacto praefractior

Graecum est adagium in homines obstinatos et praefractos ac difficiles, quos vt frangere possis, flectere certe non queas.

Aquam e pumice postulare

Est ab alio petere id, cuius ipse maxime egeat, veluti si quis ab indocto doceri, ab inconsulto consilium postulet. Plautus: Nam tu aquam e pumice nunc postulas, / qui ipsus sitiat. Idem: Pumex non aeque est aridus atque hic est senex.

Tibiam tubae comparas

Αὐλὸν σάλπιγγι συγκρίνεις, id est Fistulam tubae comparas, quum exilia cum magnis conferuntur: Sic canibus catulos similes, sic matribus haedos Noram, sic paruis componere magna solebam. Consimilem fere sensum habet Τέττιγι μέλιτταν συγκρίνεις, id est Cicadae apem comparas, de musicis oratoribusque dispari facultate. Cicada namque canora est, quum apis sit muta.

Claudus loripedem ridet, aethiopem maurus, luscum luscus

Quoties id vicii aliis exprobrat quispiam, in quo sit ipse. Iuuenalis: Loripedem rectus derideat, Aethiopem albus. Persius: Et lusco qui possit dicere 'lusce'. Tametsi non ignoro Persium in alium sensum scripsisse.

Dii tibi tuam dent mentem

Imprecatio est prouerbialis in insanos. Martialis: Dii mentem tibi dent tuam, Philene. Ad quod alludens Horatius: Quid facias illi? Iubeas miserum esse libenter, Quatinus id facit. Optamus et meliorem mentem iis, qui nobis parum sani videntur. Terentius:Mentem meliorem vobis dari.

Sub alia quercu collige

Ἄλλην δρῦν βαλάνιζε, id est Aliam quercum collige. A priscis vsque seculis repetitum adagium. Primitus enim homines glandibus victitabant, quas excussis quercubus colligebant. Quare si quam arborem iam inanem vidissent, aliam esse excutiendam quercum dicebant. Quadrat in eos, qui improbe nimisque saepe ab eodem vel beneficium vel officium petunt.

Strennuos equos non esse opere defatigandos

Neotericum apud nostrates prouerbium quo monemur, vt amicis spontaneis et ad obsequendum paratis modeste verecundeque vtamur.

Polypi mentem habe

Πολύποδος νόον ἴσχε, hoc est Polypi mentem habe, id est pro loco ac tempore alios atque alios mores tibi sume. A piscis huius proprietate tractum adagium, quem Plinius ad loci similitudinem colorem mutare dicit maximeque in metu. Id quod diuus Paulus obseruauit, qui Omnia factus est omnibus. Hanc sententiam Chrysalus in Bachidibus Plautinis mire expressit, Nullus, inquit, frugi esse potest homo, nisi qui et bene et malefacere tenet. Improbus cum improbis sit, harpaget, furibus furetur quod queat. Versipellem frugi conuenit esse hominem,pectus cui sapit. Bonus sit bonis, malus sit malis; vtcunque res sit, ita animum habeat.

Genio sinistro

Diis iratis, Genio sinistro inueniuntur pro eo quod est infeliciter. Adest enim vnicuique nostrum Genius bonus et item malus.

Dextro hercule

In eos conuenit, qui in accumulandis opibus sunt bene fortunati. Nam Herculem moriturum dixisse ferunt, si quis sibi bonorum suorum decimam partem consecrasset, eum diuitem futurum. Horatius: Diues amico / Hercule. Persius: O si Sub rastris crepet argenti mihi seria dextro Hercule.

Movere bilem

Vtrumque vsitatissimum pro eo quod est ad iram prouocare.

Sonat vicium percussa, maligno, respondit viridi percussa fidelia limo.

Apud Persium est prouerbialis haud dubie metaphora. Dici potest in eos, qui rogati stulte respondent quorumque oratio inscitiam ipsorum stultitiamque prodit.

Ad populum phaleras, ego te intus et in cute novi

Hunc Persianum versiculum prouerbii vice Hieronymus subinde vsurpat. Competit in eos, qui sese apud imperitos iactitant, quum doctos nihil fallant.

Praefigere

Apud Persium est, pro eo quod est damnare: Et potis est vicio nigrum praefigere thita. A vetusto iudiciorum more translatum est, in quo iudices singuli singulas sortes in vrnulam mittebant. Eratque thita damnationis signum, kappa absolutionis, lauda ampliationis.

Metus sine metu

Ἀδεὲς δέος, id est Timor sine timore. Graecum est; dicitur in eos, qui illic timent, vbi nulla est timendi causa. Simile apud Platonem Vmbram suam metuere.

Cornix scorpium

Κορώνη τὸν σκορπίον, id est Cornix scorpium. Metaphora est cum eclipsi; deest 'rapuit' aut 'comedit'. Quadrat in eos, qui sic quempiam laedunt aut perdunt, vt sibi quoque sit pereundum, aut eum afficiunt contumelia, a quo tantundem mali aut etiam amplius sint recepturi. Nec dissimile est illud Plautinum: Calidum hodie prandium comedisti, id est fecisti, quod tibi magno malo futurum est. Consimilem fere sensum habet Λέοντα νύττεις, id est Leonem pungis, in eum, qui eos prouocat, quibus irritatis continuo sit pereundum. Veluti si quis tyrannum aut potentem lacessat.

Ede helleborum

Anticyras nauigare et porco expiari aut helleborum edere iubemus quos insanos esse significamus, propterea quod in Anticyris insulis nascatur haec herba, qua cerebrum purgari constat. Plautus insanum porcum syncerum et sacrum immolare iubet. Horatius: Nauiget Anticyras. Idem: Si tribus Anticyris caput insanabile nunquam Tonsori Licino commiserit. Persius: Anticyras melior sorbere meracas. Plautus: Non potest haec res trium iugerum helleboro obtinerier.

Ede nasturtium

Ἔσθιε κάρδαμον, hoc est Ede nasturtium. Adagium Graecum in homines torpentes, ignauos, socordes. Nasturtium enim herba, vt auctor est Plinius libro xx., animum excitat exacuitque mentem, veluti eruca venerem quidem acuit, sed mentem hebetat.

Quantum non milvus oberret

In hominem immodice locupletem dicitur, cui tantum sit agrorum, quantum non miluus perpetuo volatu peruolet. Persius: Diues arat Curibus quantum non miluus oberret. Iuuenalis: Tot miluis intra tua pascua lassis.

Caedimus inque vicem praebemus crura flagellis

A sagittaria pugna sumpta metaphora prouerbialis. Dici potest in eos, qui aliena insectantur vitia, sua non videntes, quibus vicissim hoc euenit, vt ipsorum vitia rursus alii repraehendant. Horatius: Caedimur et totidem plagis consumimus hostem, id est carpimus alios, ab aliis vicissim carpendi.

Tuo te pede metire

Apud Horatium est in Sermonibus. Quo adagio monemur, ne quis se dilatet vltra conditionem suam neue seipsum ex assentatorum laudibus aut vulgi opinione aut fortunae fauore, verum animi virtutibus aestimet. Nec minus grauiter dixit Persius: Tecum habita, vt noris, quam sit tibi curta supellex.

Bullatae nugae

Res futiles nulliusque frugis, quae perinde tamen vt magnum quiddam ventosa oratione efferuntur, bullatae nugae dicuntur, veluti concionatores quidam imperiti, quum meras nugas blatterent, vocis tamen ac gestus tanta maiestate proferunt, ac si eas non in suis summulis, sed in tertio coelo cum Paulo didicissent. Horatius orationem ambitioso verborum apparatu constructam, verum solidioris sententiae inopem canoras nugas appellat. Persius: Bullatis vt mihi nugis / pagina turgescat.

Aceto perfundere

Est quempiam mordaciore conuicio tangere. Horatius: At Graecus, postquam est Italo perfusus aceto, Persius exclamat.

Sambucam citius caloni aptaveris alto

Prouerbialis est versus apud Persium, a militari re ductus. Nam sambu ca machina est bellica, quae non nisi summa arte torquetur; at calones pugnandi rudes vallum modo gestitant. Idem est sensus ac si dicas: Ex boue potius funambulum quam ex hoc stolidissimo sene doctum philosophum feceris'. Neque male coherebat, si sambucam pro organo musico et calonem pro homine rusticano acceperis; vtrumque enim nomen pro vtroque positum inuenitur.

Creta notare

Quae probamus, ea veluti alba feliciaque creta notamus; quae damnamus carbone tanquam atra et improbanda signamus. Persius: Quaeque sequenda forent et quae vitanda vicissim, llla prius creta, mox haec carbone notasti. Horatius in Sermonibus: Quorsum abeant, sani an creta an carbone notandi.

Edentulus invidet dentato

Eruditissimam illam epistolam, quam ad Magnum oratorem scripsit Hieronymus, lepido prouerbio clausit. Cui quaeso, inquit, vt suadeas, ne vescentium dentibus edentulus inuideat, et oculos caprearum talpa contemnat, id est ne id aliis inuideat, quod ipse nequit assequi. Sic enim fere est hominum ingenium, vt quisque laudet, quantum se assequi posse sperat. Si quid supra vires suas senserint, id negant disci oportere.

Tota erras via

Quoties quempiam vehementer errare significamus, tota via totoue coelo errare dicimus. Terentius in Eunucho: Tota erras via. Consimile est huic, quod apud Macrobium in Saturnalium iii. dicit Euangelus: Nunquamne tibi, Praetextate, venit in mentem toto (aiunt) coelo errasse Vergilium? Quod quidem posterius mirum, ni vel a Phaethontis vel a Cereris fabula sumptum est.

Equis albis praecedere

Vbi quem aliis longe quapiam in re superiorem esse longoque interuallo anteire significabant, eum albis equis praecurrere dicebant, vel quod antiquitus albi equi nobiliores et ad cursum meliores habebantur, vel quod triumphantes, hoc est hostium victores, equis albis vectarentur. Horatius de Persio quodam: Durus homo atque odio qui possit vincere regem, Confidens tumidusque, adeo sermonis amari, Sisennas Barros vt equis praecurreret albis. Erant autem Sisenna et Barrus homines insignita maledicentia. Etiam si Acron barros legit, vt sit epitheton. Neque dissimile est Plautinum illud in Asinaria: Nam si huic occasioni tempus sese subterduxerit, Nunquam edepol albis quadrigis indipiscet postea. Idem Aulularia: Quod iubeat, citis quadrigis properet persequi. Et alias aliquoties hac translatione Plautus vtitur. Tametsi Horatianum illud non tam a triumpho quam equestri certamine mutuatum videtur, vt albos equos foelices et fortunatos intelligamus.

Ubi non sis qui fueris, non est quur velis vivere

Ex epistola Ciceronis ad Marium, vbi sententia haec nominatim etiam pro prouerbio posita est. Vetus est, inquit, vbi non sis qui fueris, non esse quur velis viuere, id est tolerabilius est vel inter ignotos exulare quam in ea republica contemptum honoreque spoliatum manere, in qua aliquando summa cum dignitate vixeris.

Plautina eloquentia

Adeo Plautinis comoediis delectata est antiquitas, etiam si non probat Horatius, vt Plautina eloquentia non secus quam Attici salis Musarumque eloquium in prouerbium abierit. Hieronymus ad Pammachium Haec est, inquit, Plautina eloquentia, hic lepos Atticus et Musarum (vt dicitur) eloquio comparandus. Quanquam illud Musarum eloquium ad M. Varronis de Plauto elogium respicit, qui dixit Musas, si Latine loqui voluissent, Plautino more fuisse loquuturas.

Bos lassus fortius figit pedem

Scito adagio vsus est idem Hieronymus ad Augustinum, eum deterrens ne iuuenis senem prouocet, propterea quod tardius quidem ad pugnam excitantur senes, verum acrius saeuiunt, vbi irritati concaluerint. Hieronymi hec sunt verba: Memento Daretis et Entelli et vulgaris prouerbii, quod bos lassus fortius figat pedem. A veteri triturae more ductum est; tum enim circumactis supra manipulos curribus grana excutiebantur, partim a rotis ipsis partim taurorum vngulis. Monitorium, ne quando eos improbe prouocemus, qui ad irascendum sunt lentiores; huiusmodi enim semel irritati placari fere non possunt. Furor namque fit laesa saepius patientia.

Per nebulam, per caliginem, per somnium

Per nebulam scire, per nebulam recordari, per nebulam intelligere pro eo quod est leuiter atque obscure vixque recordari aut scire, apud Plautum aliquoties inuenitur. Eodem in sensu Hieronymus per somnium recordari dixit, vt quae puelluli admodum fecimus, ea senes tamen nonnunquam recordamur, sed per nebulam et tanquam per somnium. Per caliginem eodem in sensu inuenitur.

Qui vestitu ac creta sese occultant

Euclio in Aulularia apud Plautum de furacibus loquens, qui vestitu tamen ac vultu perinde se gerunt ac si probi essent, Qui vestitu, inquit, et creta occultant sese atque sedent, quasi sint frugi. Quod in eos competit, qui introrsus turpes summa sunt nequicquam pelle decori.

In vado est omnis res

Id est extra periculum. Terentius: Omnis res in vado est. Plautus in Aulularia: Haec propemodum iam esse in vado salutis res videtur. A transmittentibus amnem aut certe a nauigantibus translatum. Nec longe ab illo diuersum illud eiusdem Terentii in Andria: Ego in portu nauigo, id est meo sine periculo res geritur. Nunc huius, inquit, periculo fit; ego in portu nauigo.

Omnes sibi melius esse malunt quam alteri

In eadem est fabula: Verum illud verbum est, vulgo quod dici solet, Omnes sibi melius malle quam alteri. Ad idem facit Plautinum illud Tunica pallio propior est. Terentius alibi: Heus tu, egomet mihi sum proximus. Quod adagium sic accipiamus, vt intelligamus non moneri, quid factu sit optimum, sed quod vulgo fieri solet, repraehendi.

Quando id fieri non potest quod vis, id velis quod possis

Sententia tum moralis tum venustissima conuersione facta amenior. Cui similis est illa Laberiana: Feras, non culpes, quod mutari non potest.

Facile quum valemus, recta consilia aegrotis damus

Ab adolescente non admodum cordato dicta grauissima sententia. Quo significatum est longe procliuius esse aliis bene praecipere quam ipsum benefacere. Siquidem qui praecipiunt facile quod rectum sit perspiciunt, quippe qui vacent affectibus, quibus illi praepediuntur.

Monstrum alere

Est mali quippiam ac foedum occultum habere. Vtemur hoc adagio, quoties subesse fraudis aliquid aut mali occulti suspicabimur. Vt adolescens ille idcirco se repudiatum repeti ad affinitatem diuinabat: Repudiatus repetor. Quamobrem? Nisi id est, quod suspicor. Aliquid monstri alunt; ea quoniam nemini obtrudi potest, Itur ad me.

Bona verba quaeso

Abominantis est sermo, non irridentis, vbi quis verba male ominata pronunciasse videtur. Terentius: Bona verba quaeso, id quod et Donatus annotauit. Cicero: De Socrate bona verba quaeso, perinde ac si diceret 'De Socrate absit, vt vera sint quae dixisti'. Et apud Platonem libro De republica i. Sophocles iam senex interrogatus, num foeminis etiamdum vteretur, Bona verba quaeso, o amice; libentissime haec tanquam furiosum agrestemque dominum effugi.

In portu impingere

Et apud Fabium est et apud Hieronymum pro eo quod est statim in ipso operis ingressu ac limine peccare. A nauigatione transsumptum.

Claudi more pilam tenere

Est nihil ipsum ex se inuenire aut eripere, sed quantum a praeceptoribus traditur, id siue doctum sit siue indoctum, tenere ac sequi. Cicero contra Pisonem: Graecus primum distinguere illa atque diuidere quemadmodum dicerentur; iste claudus, quomodo aiunt, pilam retinere, quod acceperat testificari.

Mansum in os inserere sive praemandere

Est rem quampiam nimis enucleate nimisque frustulatim tradere in praecipiendo. Quod facere solent ii, qui auditorum ingeniis diffidunt. Α nutricibus infantum translatum, quae praemansum cibum in os alumni inserunt. Cicero in Oratore: Mansum, vt aiunt, in os inserere.

Bis pueri senes, graeco proverbio

Hunc titulum M. Varro cuidam Satyrae indidit. Qui tametsi per se prouerbii faciem habet, tamen vt magis id credam facit, quod idem Varro alias non paucas Satyras prouerbialiter inscripsit velut Onos lyras et Gnothi seauton, et item alias nonnullas. Conuenit autem in senes puerilibus moribus, tanquam iterum in puerum reuolutos. Seneca Non, inquit, bis pueri sumus, vt vulgo dicitur, sed semper; verum hoc interest, quod maiora nos ludimus.

Dignum propter quod vadimonium deseratur

Ita olim loquebantur, rem maximi momenti quaeque citra graue dispendium negligi non posset significare volentes; vadimonium enim nisi grauissimis de causis relinqui non consueuit. Plinius Secundus in praefatione Naturalis historiae Inscriptiones, inquit, propter quas vadimonium deseri possit.

Nostro marte

Quoties nullius auxiliis adiuti nostro ingenio nostrisque viribus rem peragimus, nostro Marte peragere dicimur. Cicero Officiorum libro tertio: Hanc igitur partem relictam explebimus nullis adminiculis, sed (vt dicitur) Marte nostro. Ab imperatoria consuetudine sumptum, qui regum ac sociorum auxiliaribus copiis adiuti belligerantur.

Nequicquam sapit qui sibi nihil sapit

Ferunt nonnullis in ore fuisse id quod nunc omnibus in pectore certe est, frustra sapere qui sibi non sapiat. Estque (vt in epistolis ostendit Cicero) ex Ennii Medaea sumptum. Is ad Trebatium his verbis scripsit: Et (quando coepi agere Medeam) illud semper memento: Qui sibi ipse sapiens prodesse nequit, nequicquam sapit. Ea sententia Graeco senario sic effertur: Μισῶ σοφιστήν, ὅστις οὐχ αὑτῷ σοφός.

Oleum flammis adiicere

Est incensum atque ardentem instigare aut malum malo addere. Horatius in Sermonibus: Adde poemata nunc, hoc est oleum adde camino. Hieronymus ad Eustochium: Vinum et adolescentia duplex est incendium voluptatis. Quid oleum flammae adiicimus?

Munus levidense

Cicero in Epistolis Familiaribus orationem, qua Deiotarum regem defenderat, prouerbiali metaphora munus leuidense vocat, propterea quod ad eius togulae similitudinem stilo crassiore atque inepte compositam videri eam vellet, seque hospiti ob antiquitatem hospitii vel leue munus referre voluisse, cuiusmodi ille munera Ciceroni missitare consueuerat.

Mordere frenum

Est seruitutem indigne molesteque ferre. Decius Brutus ad Ciceronem libro secundo: Si frenum momorderis, peream si te omnes, quotquot sunt, conantem loqui ferre poterunt, id est, si vel leuiter significaueris te seruitutem non ferre. Ab equo ferociente translatum. Simile est Iactare iugum. Iuuenalis: Nec iactare iugum vita didicere magistra.

Suum cuique pulchrum

Ex hominum ingeniis sumptum adagium. Sibi enim quisque placet, et sua cuique pulchra videntur, etiam si foeda sunt. Potissimum autem a procis ductum videtur, quorum quisque certatim suam sponsam extollere conatur, quemadmodum de Tarquiniis legimus, vnde Cicero ad Atticum: Suam cuique sponsam, mihi meam; suum cuique amorem, mihi meum. Idem in Tusculanis quaestionibus lib. v.: Suum cuique pulchrum est. Eandem sententiam Plautus in Sticho venustissime extulit: Suus rex reginae placet, id est suus cuique vxori maritus. Neque dissimilis his: Non mirum, si Cascus Cascam ducit.

Coepisse dimidium facti

Ἀρχὴ ἥμισυ παντός. Hesiodia est sententia, quae iam olim in prouerbiis est. Eam Horatius sic extulit: Dimidium facti qui coepit habet.

Atticus martir.

Ἀττικὸς μάρτυς, id est Atticus testis, simpliciter de veraci, ironicos de mendaci dicitur.

Currus bovem trahit.

Quando praepostere quippiam fieri significamus, veluti si seruus hero praecipiat aut discipulus praeceptorem doceat aut lepus canem agitet.