Collectanea 101–200

Coronam ne carpseris. i.

Id est leges vrbium serua.

Cor ne commederis.

Id est maerorem ex animo reiice.

Qum profectus fueris ne redeas.

Hoc est post mortem vitam hanc ne desyderes.

Hyrundinem in domum ne recipias.

Id est garrulos et verbosos sub eodem tecto non habeas.

Per publicam viam ne ambules.

Id est ne multorum sequaris errores.

Oneratis super imponendum onus: deponentibus non commitendum.

Hoc est ad virtutem incedentibus augmentanda praecepta, tradentes se ocio relinquendos.

Super Chenice non sedendum.

Id est non laborandum de victu crastino. Est enim chenix escae diurnae mensura.

Tria Apollinis oracula.

Verum haec atque huiusmodi tametsi probabile est olim in prouerbiis fuisse, tamen non est instituti praesentis omnia persequi; quis enim esset futurus finis? Verum ea duntaxat, quae ab idoneis auctoribus prouerbialiter sunt vsurpata. Quorum est illud in primis ex tribus Apollinis oraculis vnum: Nihil nimis, quod apud Platonem Socrates pro vetere dicto citat. Quin et comicus poeta, apud quem nulla sententia locum habet, quae non sit prouerbialis, maxime quae Sosiae et liberto et coquo sit tributa: Id apprime esse vtile in vita arbitror, vt ne quid nimis. Socrates in Charmide Platonis testatur tria haec praecepta pro foribus templorum Apollinis inscripta extitisse: Γνῶθι σεαυτόν, id est Nosce teipsum, Μηδὲν ἄγαν, id est Nihil nimis, et tertium Sponsioni non deesse iacturam, Ἐγγύα πάρα δ᾿ ἄτη. Quorum primum ab Apolline prolatum, reliqua a mortalibus adiecta putat Socrates et ad eandem pertinere sententiam, ne quid supra quam possumus tentemus. Nosce teipsum, id est mensuram tui. Nihil nimis. Sponsioni non deerit iactura. Ne sponsor fias; sponsionis enim comites sunt lites et aes alienum, vt Plinius scripsit.

Optimum condimentum fames.

Socraticum verbum est, quod hodie quoque passim vulgo in ore est. Quo significatur nihil esse non sapidum quod esurienter atque auide capias aut facias. Eiusdem est illud Quae supra nos, nihil ad nos, quod Lactantius nominatim etiam pro prouerbio commemorat.

Iniquum petendum ut aequum feras

Fabius Quintilianus libro quinto Nec omnino sine ratione est, inquit, id quod vulgo dicitur, iniquum petendum, vt aequum feras. Quod obseruatum probe a Syro illo Terentiano, qui dum a lenone petit, vt Eschino puellam dimidio tradat, effecit vt tantidem cupide etiam traderet. Dicitur et nunc vulgo: 'Qui annititur vt auream quadrigam sibi comparet, certe rotam vnam assequetur'. Summum animo destinandum, vt saltem mediocritatem assequamur.

Mendacem memorem esse oportet.

Eodem in libro ponitur et illud Mendacem memorem esse oportere. Nihil enim difficilius quam hominem mentientem tota oratione secum constare. Quare qui prudenter mentiri cupit memoriae praeceptiones ediscat.

Coriceus auscultavit.

Strabo libro xiiii. huiusmodi meminit hystoriae: Olim totam Corici montis Asiatici praeternauigationem latronibus obsessam fuisse, quos a monte Coriceos nominabant. Eos per portus dispersos solitos mercatoribus insidiari furtimque auscultare, quid mercium ferrent, quo nauigare destinassent; deinde collectos in loco adoriri ac spoliare. Quae res adeo in rumorem venit, vt inde prouerbium natum sit Coriceus auscultauit, quo secreta nostra a curiosis obseruari significamus. Vsus est hoc adagio Cicero in epistolis ad Atticum Omnes enim, inquit, Coricei subauscultare videntur quod loquor.

Σκυτάλη λακωνική. [B] Scytala laconica

Id quod ad Atticum scriptum est a Cicerone, Habes scytalam Laconicam forte nonnullis prouerbii vim habere videbitur, vt significarit epistolam arcanis de rebus Laconico more conscriptam, quam nemo queat legere praeter eum, qui mittit, et eum, qui accipit. De hoc missitandarum litterarum more qui plura nosse cupit, Plutarchum in Lysandro legat. Meminit et Gellius in Noctibus li. xvii. ca. ix., scytalemque loratum surculum interpretatur, etiamsi illic loricatum legitur non loratum.

Duos parietes de una dealbara fidelia.

Est eadem re duplicem gratiam inire velle eademque opera duos simul demereri. M. Curius ad Ciceronem: Sed, amice magne, noli hanc epistolam Attico ostendere. Sine eum errare et putare me bonum virum esse, nec solere duos parietes de eadem fidelia dealbare. Volebat enim Curius et Attico et Ciceroni summus videri, ac de se vno fructum quidem Ciceronis, mancipium autem Attici. Tractum est ab iis, qui parietibus opus albarium superinducunt. Idem vulgo hac nostra aetate non illepide dicunt: 'Eadem fllia duos tibi generos parare vis'.

Aut bibat aut abeat.

Cicero Tusculanarum quaestionum libro quinto: Mihi quidem in vita seruanda videtur illa lex quae in Graecorum conuiuiis obtinet: 'aut bibat' inquit 'aut abeat'. Et recte; aut enim fruatur aliquis pariter cum aliis voluptate potandi aut, ne sobrius in violentiam vinolentorum incidat, ante discedat. Sic iniurias fortunae, quas ferre nequeas, defugiendo relinquas. Hactenus Cicero. Graeci adolescentes olim in compotationibus suis βασιλεῖς, id est reges, talis sortiebantur, vnde est illud Horatianum Nec regna vini sortiere talis. Ii quantum quenque bibere vellent praescribebant. Habebant et decreta quaedam conuiualia; ea νόμους, id est leges, appellabant. Earum haec vna fuit, quam Cicero rettulit, quae et in prouerbium abiit: Aut bibat aut abeat, morale sane et ad multas res accommodabile, maxime autem, vt aut eorum quibuscum viuimus moribus obsecundemus aut, si id non libet, a consuetudine eorum recedamus. Id quod hodieque vulgo dicitur 'Collatrandum esse canibus, quibuscum viuere constitueris'.

Andabatarum more pugnare.

Est nullo adhibito iudicio veluti clausis oculis contra quenpiam disputare. Andabatae enim occlusis oculis in hostem ruunt, neque qua feriant neque qua ictum declinent obseruantes. Quare qui neque eius rationes quicum disputat neque suas intelligit, is Andabatarum more pugnare dicitur. Hieronymus contra Heluidium: Ad hoc probandum congerit de Scripturis exempla quam plurima more Andabatarum in tenebris gladium ventilans. Idem contra Iouinianum: Periclitamur responsionis verecundia, et quasi inter duos scopulos et quasdam necessitatis et pudiciciae Symplegadas hinc atque inde vel pudoris vel causae naufragium sustinemus. Si ad proposita respondeamus, pudore suffundimur; si pudor impetrarit silentium, quasi de loco videbimur cedere et aduersario feriendi occasionem dare. Melius est tamen clausis (quod dicitur) oculis Andabatarum more pugnare quam directa spicula clipeo non repellere veritatis. Cicero ad Trebatium: Quem antea ne Andabatam quidem defraudare poteramus, id est ne oculos quidem claudentem.

Tute lepus es et pulpamentum queris.

Hoc est 'foris quaeris quod ipse domi habes'. Dictum in Eunucho Terentiana a milite in adolescentem, qui ad scortum ludere coeptabat, quum ipse scortum esse posset. Graeci sic efferunt: Λαγὼς κρεῶν ἐπιθυμεῖ, id est Lepus carnem quaerit.

Prius leporem testudo preverterit.

Πρότερον χελώνη παραδραμεῖται δασύποδα, id est Prius testudo cursu anteuertet leporem. De re factu perdifficili dicitur.

Lentiscum mandentes.

Σχινοτρῶκται, id est Lentiscum mandentes. Graecum adagium aduersus eos qui nimio comendi studio superfluunt, quasi qui dentibus exterendis fricandisque omnem operam insumant. Ex hac enim arbore dentifricium confici consueuit.

Callipebes

Prouerbio dictus est olim qui in rebus agendis nimis conctator nimiumque lentus esset. Suetonius in Tyberio: Ad extremum vota pro itu ac reditu suo suscipi passus est, vt vulgo iam per iocum Callipedes vocaretur, quem cursitare ac ne cubiti quidem mensuram progredi prouerbio Graeco notatum est. Cicero ad Atticum Varronis accusans tarditatem Biennium, inquit, praeteriit, quum ille Καλλιπίδης assiduo cursu cubitum nullum praecesserit.

Albus an ater sis nescio.

De homine vehementer ignoto dici solitum adagium. Quintilianus in vndecimo Institutionum oratoriarum libro: Negat se magni facere aliquis poetarum, vtrum Caesar sit albus an ater homo, Catullum puto digito indicans, cuius in Caesaremhoc carmen extat: Nec scio vtrum sis albus an ater homo. Apuleius in Apologia magiae: Etiam libenter te nuper vsque albus an ater esses ignoraui; adhuc hercle non satis noui. Hieronymus contra Heluidium: Quis te, oro, ante hanc blasphemiam nouerat? Quis dupondio supputabat? Consequutus es quod volebas; nobilis es factus in scelere. Ego ipse qui contra te scribo, quum in eadem vrbe tecum consistam, qua balbutis et erubescis, albus (vt aiunt) an ater sis nescio. Quanquam in his Hieronymi verbis non nihil inesse mendae videtur.

Mala de se se attrahens; ut Cecias nubes.

Ventus est nomine Caecias, quem Plinius media inter Aquilonem et exortum regione flare scribit. Eum contra aliorum septentrionalium ventorum naturam nubes non pellere, sed attrahere refert, his quidem verbis: Ventorum etiam frigidissimi sunt, quos a septentrione diximus spirare. Vicinus his Corus. Ii et reliquos compescunt et hymbres abigunt. Humidi Auster et Aphricus, et praecipue Auster Italiae. Narrant et in Ponto Caeciam in se trahere nubes. Idem in Noctibus refert A. Gellius libro secundo ca. xxii., Est etiam ventus, inquit, nomine Caecias, quem Aristoteles ita flare dicit, vt nubes non procul propellat, sed vt ad sese vocet, ex quo versum istum prouerbialem esse factum ait: Κακὰ ἐφ᾿ ἑαυτὸν ἕλκων ὡς ὁ Καικίας νέφος, id est Mala de sese attrahens vt Caecias nubes. In eum conuenit, qui litibus ac turbis gaudet easque, quoquo se contulerit, secum adfert.

Equum habet Seianum aurum Tolosanum

Adagium in calamitosos, ab equo quodam fatali sumptum, quem a Cn. Seio domino Seianum appellitant. Is ex Diomedaeis equis prognatus fuisse creditus est, fuitque insigni specie, verum eo fato, vt quisquis eius equi possessor esset, is cum omni domo ad internitionem vsque deperiret. Id quod Cn. Seianus ipse capitis damnatus miserandoque supplicio affectus, deinde et Dolobella bello interfectus, post hunc Cassius ab hostibus occisus, post hunc deinceps Antonius detestabili exitio perditus probauit. Hinc prouerbium natum de iis, qui tanquam fataliter pereunt: Equum habent Seianum. Quam rem si quis plenius narratam legere volet, apud A. Gellium in Noctium libro tertio inueniet, capite nono. Simili ex re natum similemque obtinet sensum illud quod eodem in loco refertur: Aurum habet Tolosanum. Nam quum oppidum Tolosanum Qu. Cepio consul diripuisset multumque auri in eius oppidi templis fuisset, quisquis ex ea direptione aurum attigit, misero cruciabilique exitu periit.

Non cuiusque est Corintum petere.

Id est non est cuiusuis hominis summis se adiungere aut summa appetere. Α Corinthia Laide natum adagium; ad quam quum ex omni Graecia ob formae praestantiam frequens fieret affluxus, illa neminem nisi immodica immensaque mercede data admittebat. Inde prouerbio celebratus apud Graecos senarius Οὐ παντὸς ἀνδρὸς ἐς Κόρινθον ἔσθ᾿ ὁ πλοῦς, id est Non viri cuiusque est Corinthum petere. Vsus est aptissime hoc adagio Horatius in Epistolis: Principibus placuisse viris non vltima laus est. Non cuiuis homini contingit adire Corinthum. Sedit qui timuit, ne non succederet. Ad Aristippum videlicet allusit, quem Laidi consueuisse notum est, quum Demosthenes mercedis postulatae magnitudine deterritus abstinuerit negans se decem drachmarum milibus poenitentiam emere.

Asinus ad lyram.

Celebratissimum vetustissimumque Graecorum prouerbium in eos, qui ad nullas bonas disciplinas habiles docilesque sunt. Hoc prouerbio M. Varro Satyrarum suarum quandam inscripsit. Eiusdem apud Gellium verba sunt ex Satyra, cui titulus Testamentum: Si quis mihi filius vnus pluresue in decem mensibus gignuntur, ii, si erunt ὄνοι λύρας, id est asini ad lyram, exheredes sunto, id est si intractabiles indocilesque erunt. Hieronymus contra Vigilantium Quanquam, inquit, stulte faciam magistro cunctorum magistros quaerere et ei modum imponere, qui loqui nescit et tacere non potest. Verum est illud apud Graecos prouerbium Ὄνος λύρας, id est Asinus ad lyram. Haec ille.

Idem Accii quod Ticii.

Vetere prouerbio dici solitum de rebus nihil inter se distantibus, quo Varro eodem in loco, quem modo attigimus, est vsus. Ii si erunt, inquit, oni lyras, exhaeredes sunto; quodsi quis vndecimo mense κατὰ Αριστοτέλη, id est secundum Aristotelem, natus est, Accio idem quod Titio ius esto; nimirum prouerbialiter significans eodem iure sibi futurum filium decimo mense natum, quo eum, qui vndecimo sit natus.

Caput sine lingua pedaria est sententia.

Mimus est Laberianus, in eos quadrans, qui in consultationibus aut disputationibus nihil ipsi quidem quod dicant habent, verum aliorum sententiis annuunt. Pedarii autem senatores dicebantur ii, qui in senatu quidem sedebant, verum sententiam non rogabantur, sed in aliorum sententias pedibus descendebant. Au. Gellius lib. iii. ca. xviii.

Multa cadunt inter calicem supremaque labra.

Παροιμιώδης, id est prouerbialis, apud Graecos versus est Πολλὰ μεταξὺ πέλει κύλικος καὶ χείλεος ἄκρου, id est Multa cadunt inter calicem supremaque labra. Quo significatur nihil tam certum sperari nihilque tam quasi manibus teneri, quod non casus aliquis repentinus possit interuertere. Quod ab huiusmodi euentu natum Graeci scribunt. Quum vineam quidam sereret, e seruis quispiam operis tedio hero iratus negauit eum vnquam vinum ex ea vite gustaturum. Ergo vitis vbi prouenisset, senex eum ipsum seruum propinare iubet, admoturusque iam ori calicem seruo tanquam falsum vaticinato coepit exprobrare. Sed antequam ille hauriret, alius quidam ingressus senis agros ab apro populari nunciat. Ille continuo exilit et inter venandum ab apro occiditur. Eandem habet sententiam verbis non nihil immutatis illud, quod Cato Censor in oratione de aedilibus vicio creatis rettulit, hunc in modum: Nunc ita aiunt in segetibus et in herbis bona frumenta esse. Nolite ibi nimiam spem habere. Saepe audiui inter os et offam multa interuenire posse. Verum inter offam atque herbam ibi vero longum interuallum est. Haec Cato apud Gellium.

Ipsa dies quandoque parens quandoque noverca.

Phauorinus apud eundem Gellium Versus, inquit, est longo hominum aeuo probatus Ἄλλοτε μητρυιὴ πέλει ἡμέρα, ἄλλοτε μήτηρ, id est Ipsa dies quandoque parens quandoque nouerca est. Eo versu significatur non omni die bene esse posse, sed isto bene atque alio male.

Non quod pueri clamitant in faba se repperisse.

Strophylus seruus in Aulularia Plautina aulam auri plenam a sene defossam sustulerat idque hero gestiens indicare Repperi, inquit, et rogatus quid repperisset, Non quod pueri clamitant, inquit, in faba se repperisse, prouerbialiter magnum se quiddam inuenisse significans. Est enim midas vermiculus quidam, qui fabis innascitur easque arrodit, quemadmodum et ips cornua vitesque, cis frumenta, trips ligna, sis vestes, is vitra. Auctor Hermolaus.

Ululas seu noctuas Athenas.

Γλαύκας Αθήνας, id est Noctuas Athenas, subaudi 'mittis' aut 'portas', hoc est doctiorem doces aut diuiti donas aut denique largiris quod illi domi abundat. Abundant Athenis vlulae, propterea quod Mineruae sacra est haec auis propter oculos cesios, quibus etiam in tenebris videt. Cicero ad Torquatum: Sed rursus γλαῦκας ἐς Ἀθήνας, qui haec ad te. Idem ad fratrem: Et tibi versus quos rogas, hoc est Athenis noctuam mittam.

Sero sapiunt Phryges.

Prouerbium hoc ex tragoedia vetustissima Liuii, cui titulus Equus Troianus, Cicero in epistolis vsurpat. In Equo, inquit, Troiano scis esse 'Sero sapiunt Phryges'. Conuenit in eos, quos stulte factorum sero poenitet; Troiani enim tot iam cladibus acceptis vix decimo demum anno de restituenda Graecis Helena cogitare coeperunt. Simile est illud apud Diogenianum Piscator percussus sapiet, Πληγεὶς ἁλιεὺς νόον ἕξει, a piscatore quodam natum qui, quum manibus pisces tentaret vulnusque accepisset, 'Percussus' inquit 'sapiam'. Nec dissimile Hesiodium illud Rem factam stultus intelligit. Nec diuersum sensum habet et hoc Homericum Παθὼν δέ τε νήπιος ἔγνω, id est Passus stultus cognouit. Haec omnia in eos dicuntur, qui non nisi magno suo malo docti sapiunt, quum consultius sit alienis malis cautiorem fieri.

Fulgur ex vitro.

Ἀστραπὴ ἐκ πυελίου, id est Fulgur ex vitro. De impotenrium ira minisque dici potest. Nam fulgur ex aquarum nitentiumue vasculorum vibratione in muris aduersis adumbratum nullam prorsus vim habet.

Inanes culmos excussisti. Ἀτὰρ ἐκ καθαρῶν ἀχύρων τετρύγηκας [κακοῦ πηγὴν εὗρεν]

Graecum est in eos, qui ex labore suo nullum sunt fructum consecuti.

Mali fontem repperit. (Κακοῦ πηγὴν εὗρεν)

De iis dici solitum, qui ipsi sibi malorum multitudinem asciscunt.

Tristis Scytale. Ἀχνυμένη σκυτάλη.

De tristi allato nuncio dicitur, a Laconicae scytales consuetudine sumptum.

Duabus sedere sellis.

Hoc ledorio Laberius Ciceroni perfidiam leuitatemque exprobrauit, quod nunc his nunc illis partibus studuisset, idque a Macrobio in Saturnalibus coenis hunc in modum refertur. Laberius mimus in senatum a Caesare lectus, quum a Cicerone ad consessum non reciperetur, dicente 'Reciperem te, nisi anguste sederemus' nimis mordaciter respondit 'Atqui solebas duabus sellis sedere', obiiciens tanto viro lubricum fidei. Sed id, quod Cicero dixit 'nisi anguste sederemus', scomma erat in Caesarem, qui in senatum passim tam multos admittebat, vt eos quattuordecim gradus capere non possent. Haec Macrobius.

Harenam numeras.

Ἄμμον μετρεῖς, id est Harenam numeras siue metiris, id est rem infiniti laboris inceptas.

Argenteis hastis pugnare.

Quod nunquam futurum significamus, id ad Graecas Calendas futurum dicimus, propterea quod illi Calendis quidem carent, sed neomenias habent.

Argenteis hastis pugnare.

Oraculo quondam responsum fuit Ἀργυραῖς λόγχαις μάχου, Argenteis hastis pugna et omnes viceris significante deo nihil esse, quod pecunia non expugnet. Graecum est.

Alienam messam metis. Ἀλλότριον ἀμᾷς θέρος.

Dicitur tum in eos, qui res alieno labore partas obtinent, tum in illos, qui aliena negocia curant indiligenter. A vetusto more tractum, quo vicini rustici in demetenda segete mutuam inter se operam commodabant. Nullus autem in alieno diligens habetur.

De artificio apparens deus.

His verbis eum monebant, qui cum homine fide parum certa commercium esset commutationemue facturus, id est 'ne quid dederis, nisi pariter et receperis'.

Argiva calumnia

Ἀργεία φορά, id est Argiua calumnia. Ab Argiuorum moribus sumptum, quos calumniosos litiumque amantes fuisse legimus.

De artificio apparens deus

Ἀπὸ μηχανῆς θεός ἐπιφανείς, id est Ex arte deus apparens. Ε fabularum consuetudine sumptum, in quibus artificio quodam machinisque dii de improuiso in proscoeniis apparent. De his dicitur, quibus praeter spem atque opinionem derepente magna quaedam vtilitas obtingit. Ad quod propemodum allusisse Cicero videtur in libris De natura deorum, quum in fabulis, si quando exitum poeta explicare non potuit, deum aliquem ex insperato induci solere dicit.

Simplex veritatis oratio

Ἁπλοῦς ὁ μῦθος τῆς ἀληθείας ἔφυ, id est Simplex veritatis fabula, id est vera dicentes simplici sermone vtuntur. Tragici cuiusdam esse Politianus admonet.

Alcynoi apologus

Ἀπόλογος Ἀλκυνόου, id est Apologus Alcynoi. Est sermo delirus et longus de meris nugamentis. Cuiusmodi fere sunt fabulae muliercularum. Ex Odyssea sumptum.

Rumpere filum

Pro eo quod est necessitatem effugere. Lucianus: Κατὰ τὴν παροιμίαν διαρρήξωμεν τὸ καλῴδιον, id est Rumpemus filum. Est enim Graecis prouerbium huiusmodi: Ἀπορραγήσεται τεινόμενον τὸ καλῴδιον, id est Frangetur tensa chorda. De iis dicitur, qui inuiti coactique quippiam agunt.

Magistratus virum arguit

Pytaci Mytelenaei sententia: Ἀρχὴ ἄνδρα δείκνυσι, id est Principatus virum indicat. Vis nosse, cuiusmodi sit homo, committe imperium.

Dat veniam corvis, vexat censura columbas

A philosophi cuiusdam apophthegmate tracta sententia, qui dixit ciuitatum leges aranearum telis esse persimiles, quibus imbecilles modo irretirentur, potentiores vero perrumperent.

Optimum aliena insania frui

Optimum est ex aliorum malis stulticiaque voluptatem et commodum capere. Apud Plinium Cecilium.

Contra cretensem cretizare

Cretensium vanitas multorum auctorum testimoniis est nobilitata, vel Epimenidis versu, qui tamen ipse Cretensis fuit. Cuius hic versus a diuo Paulo citatur: Κρῆτες ἀεὶ ψεῦσται, κακὰ θηρία, γαστέρες ἀργοί, id est Cretenses semper mendaces, malae bestiae, ventres pigri. Inde prouerbium apud Graecos natum Πρὸς Κρῆτα κρητίζειν, id est Contra Cretem cretizare, id est cum mendacibus mendaciis, cum perfidis perfidia vtendum.

Hodie nullam lineam duxi

Ab artifice studiosoue dici potest, qui se significet eo die a studio artificioue prorsus cessasse. Id adagium vnde sit natum, Plinius Histo. na. lib. xxxv. refert his verbis: Apelli fuit alioqui perpetua consuetudo nunquam tam occupatum diem agendi, vt non lineam ducendo exerceret artem, quod ab eo in prouerbium venit.

Ne sutor ultra crepidam

Id est 'Ne quis de his iudicet, quae non didicit'. Natum et hoc ex Apellis verbo, de quo eodem in loco continenter meminit Plinius. Idem, inquit (nempe Apelles), perfecta opera proponebat in pergula transeuntibus, atque post ipsam tabulam latens vicia qui notabant auscultabat, vulgum diligentiorem iudicem quam se praeferens; feruntque a sutore repraehensum, quod in crepidis vna intus pauciores fecisset ansas. Eodem postero die superbe emendationem pristinae admonitionis cauillante circa crus, indignatum prospexisse denunciantem, ne supra crepidam sutor iudicaret. Quod et ipsum in prouerbium venit.

Rixari de lana caprina

Est de re friuola nihilique contendere. Horatius de iis, qui ob causam quantumuis friuolam rixam cum amicis suscipiunt, Alter, inquit, rixatur de lana saepe caprina, id est de nihilo. Capra enim setas potius habet quam lanam.

Dente theonino rodere, similiaque

Est conuiciis lacerare. Fuit enim Theon quidam rabiosa loquacitate petulantissime maledicus. Horatius: Dente Theonino quum circumroditur. Consimili ratione canina eloquentia pro detractione apud Hieronymum non semel legitur, isque eius verbi Appium auctorem nominat. Item et Hipponacteum praeconium apud Ciceronem in Epistolis familiaribus, de Tigellio ita scribens: Eumque addictum iam tum puto esse Calui Licinii Hipponacteo praeconio. Erat autem Hipponax iambographus amarulentus, qui nonnullos eorum, in quos scripserat, ad laqueum adegit.

Tua res agitur, paries quum proximus ardet

Amicorum mala ad amicos attinent. Horatius in Epistolis: Ecquid Ad te post paulo ventura pericula sentis? Nam tua res agitur, paries quum proximus ardet.

Tineas pascere

Est nemine vtente situ perire. Horatius ad librum suum: Contrectatus vbi manibus sordescere vulgi Coeperis, aut tineas pasces taciturnus inertes Aut fugies Vticam aut vinctus mitteris Ilerdam.

Pennas ultra nidum extendere

Est rem fortunamque, quam tenuem a maioribus acceperis, auctiorem reddere. Horatius: Me libertino natum patre et in tenui re Maiores pennas nido extendisse loqueris, Vt quantum generi demas, virtutibus addas.

Asinum male parentem in rupes protrusit

Hoc est eum, qui salutari consilio optemperare recusabat, suo vti passus est, vt vel malo doctior stultitiam intelligeret [et] suam. Ex apologo sumptum. Horatius: Qui male parentem in rupes protrusit asellum Iratus; quis enim inuitum seruare laboret?

Fores aperire

Est ingressum rei cuiuspiam patefacere et tanquam initium facere. Plinius in Historia mundi: Obliquitatem eius intellexisse, hoc est rerum fores aperuisse, Anaximander Milesius traditur. Neque admodum diuersum ab hoc sensum habent Iacere fundamenta et Munire viam, pro eo quod est ea dicere, quae ad rem praeparandam pertinent.

Apertae musarum ianuae.

Ἀνεωγμέναι Μουσῶν θύραι, id est Apertae Musarum ianuae, Graecis in prouerbio erat de his, qui facili promptoque essent ingenio nec tarde quod traditur perciperent. E diuerso qui tardiores sunt 'clausis Musarum ianuis' discere recte dicentur.

Viri antiqui maxillae sunt baculus

Graecum prouerbium in senes edaciores; ea enim aetas cibo perinde vt baculo sustentatur. Hodieque senum est verbum: 'Dentibus memet sustento'.

Antipelargin

Antipelargin est pro acceptis beneficiis gratiam referre, a ciconia tractum, quam senecta deficientem pulli vicissim alere dicuntur. Graeci enim ciconiam pelargon vocant.

Auribus lupum teneo

Graecis in prouerbio fuisse Donatus testatur, his quidem: Τῶν ὤτων ἔχω τὸν λύκον, οὔτ᾿ ἔχειν οὔτ᾿ ἀφεῖναι δύναμαι. Quadrat in eos, qui eiusmodi negotio inuoluuntur, quod nec relinquere queunt nec absoluere. Antiphoni erat vxor domi, quam nec eiicere poterat propter damnationem iudicum nec retinere propter patris violentiam.Imo, inquit, quod aiunt, auribus teneo lupum, Nam neque quo a me amittam inuenio, neque vti retineam scio. Atque idem sibi in Phedria euenire subiecit leno, quem neque retinere poterat, quia nihil afferebat, neque repellere, quod improbe blandus esset multaque promitteret. Ad idem adagium allusisse videtur Cecilius apud Gellium: Nam hic sunt amici pessimi, fronte hilaro, corde tristi, Quos neque vt appmehendas neque vt mittas scias.

Ad restim res rediit

Hoc adagio summa rerum desperatio significatur, quae tum videtur esse, quum mortem nobis ipsis consciscimus. Terentius in Phormione: Opera tua Ad restim mihi quidem res rediit planissime.

Fugias, ne praeter casam

Commendatur hoc prouerbio mediocritas, ne sic aliud vicium fugiamus, vt in aliud incauti deuoluamur. Terentius: Nostrapte culpa facimus, vt malos expediat esse, Dum dici nimium nos bonos studemus et benignos. Ita fugias, ne praeter casam (quod aiunt). Verba sunt Demiphonis senis semet accusantis, quod dum auari famam fugeret, stulti repraehensionem incurrisset. Donatus hoc pacto exponit: Ita fugito, ne casam tuam praetermittas, quae sit tibi tutissimum acceptaculum. Aut: Ita fugias, ne preter casam, vbi custodiri mage et praehendi fur et multari verberibus potest. Aut verbum erat furem exagitantis et interea prouidentis, ne ante casam transeat, ne in praetereundo etiam inde aliquid rapiat. Quae quidem verba miror hominem tam eruditum pro commento ascripsisse.

Saepe etiam est holitor valde opportuna loquutus

Πολλάκι καὶ κηπωρὸς ἀνὴρ μάλα καίριον εἶπεν. Versus Graecis prouerbii vice celebratus auctore Gellio. Paraenesis est, non esse contemnendam salutarem et vtilem sententiam propter auctoris humilitatem. Cui vehementer consonum est illud Cecilii apud Ciceronem in Tusculanis quaestionibus: Saepe est etiam sub pallio sordido sapientia. Nec dissonat Plautinum illud in Capti. duo.: Vt summa saepe ingenia in occulto latent. Denique et nostrae aetatis adagium extat, a stulto homine prudens verbum nonnunquam proferri.

Caninum prandium

Quod adagium Gellius in Noctium lib. xiii. capitulo vltimo his verbis enarrat: Eius autem loci, in quo id prouerbium est, verba haec sunt, videlicet in Satyrarum libro M. Varronis, qui Ὕδωρ κρύον, id est Aqua rigens, inscribitur: 'Non vides apud Mnestheum scribi, tria genera esse vini, nigrum album medium, quod vocant κυρόν giluum, nouum vetus medium, et efficere nigrum virus, album vrinam, medium πέψιν, id est concoctionem; nouum refrigerare, vetus calefacere, medium vero esse prandium caninum?' Quid significet 'prandium caninum', rem leuiculam diu et anxie quaesiuimus. Prandium autem abstemium, in quo nihil vini potatur, caninum dicitur, quoniam canis vino caret. Quum igitur medium vinum appellasset, quod neque nouum neque vetus esset, et plaerumque homines ita loquantur, vt omne vinum aut nouum esse dicitur aut vetus, nullam vim habere significauit neque noui neque veteris, quod medium esset. Idcirco pro vino non habendum, quia neque refrigeraret neque calefaceret.

Malum consilium consultori pessimum est

Ab Etruscis aruspicibus ductum adagium, qui populo Romano poenas dederunt, quod perfido inimicoque animo suasissent, vt Horatii Coclitis statua fulmine deiecta in inferiorem locum soli inaccessum transferretur. Inde versus hic scite factus cantusque pueris vrbe tota fertur: Malum consilium consultori pessimum. Videtur autem hic versus de Graeco illo Hesiodi versu expressus: Ἡ δὲ κακὴ βουλὴ τῷ βουλεύσαντι κακίστη, id est Consultum male consultori pessima res est.

Vir fugiens et denuo pugnabit

Quum Demostheni probro obiiceretur, quod in eo praelio, quo Philippus Athenienses apud Cheroneam vicit, clypeo abiecto fugisset, versu illo notissimo illusit: Ἀνὴρ ὁ φεύγων καὶ πάλιν μαχήσεται, id est Vir fugiens iterum pugnabit. Hoc euenit; denuo pigeat experiri, imitemurque potius Dauum Terentianum: Hac, inquit, non successit; alia aggrediendum est via.

Curruca cuculus

Nostra tempestate cuculos vocat vulgus, quorum vxores alii possident. Verum Iuuenalis eiusmodi maritum currucam vocat. Eam auem putat esse Domitius, quam Aristoteles in libris De animalium naturis hypolaida nominat: in huius nidum cuculum oua sua supponere, ea illam educare pro suis. Etiam si Plinius cocycem (sic enim Graeci cuculum vocant) in palumbium nidos sua oua subdere scribit. Quod si eadem est Latine curruca quae Graece hypolais, mire in adulterae maritum conuenit alienam pro sua adamantem et alienos liberos pro suis educantem. Porro quae alius nescio quis Vallensis de huruca adfert, coactiora mihi videntur. Cuculum autem vocat Plautus adulterum maritum, tanquam qui oua sua in alienis nidis ponat. Sic enim Arthemone maritum in meretricis sinu depraehensum eiiciens At etiam, inquit, cubat cuculus, pauloque post Cano, inquit, capite te cuculum vxor ex lustris rapit.

Digito compescere labellum

Prouerbiale quiddam habet haec clausula Digito labellum compescere, pro eo quod est arcanum et fidei commissum sermonem continere. Alludit enim vel ad Angeronam deam silentii praesulem (vt author est Solinus), cuius sacellum Romae inter antiquissimas religiones habitum, ipsa praenexo obsignatoque ore simulachrum habebat; vel ad Harpocratem deum Aegiptium, qui digito labiis impresso fingebatur gestu silentium arcanum indicentis. De quo est illud Ouidianum: Quique premit vocem digitoque silentia suadet. Inde Harpocratem facere, id est tacitum, Catullus: Et patruum reddidit Harpocratem. Est illud apud comicos frequens: Mortuo dixeris, Sepulto verba fiunt, Mortuo fabulam narras, itemque Lapidi dixeris, Mutum dices. Vbi et hoc modo loqui licuerit: 'Harpocrati dixeris' aut 'Harpocratem me dices' vel 'Harpocrates non continuerit fidelius'.

Pulcherrimum est athletan herculi placere aut mimum roscio

Vetus ait esse Campanus. Id demum summae laudis est, non vulgo, sed ipsis artis principalibus in arte satisfacere. Nam id quidem fuit Hercules in re militari, quod Roscius in actione, cuius oculis nullus vnquam histrio satisfecit.

Suis cuique avi plumis est usus

Vulgo iactatum verbum, quo significant nulli quamuis opulento quicquam superesse. Potentibus enim vt plus est rei, ita sumptus est amplior faciendus; et tam aquilae suis vsus est plumis quam hyrundini suis.

Apertis tibiis

Quintilianus libro Inst. decimo de pronunciatione: Illa vera iam pene apertis (vt aiunt) tibiis, id est voce pleniore claraque. A tibicinibus translatum.

Ubi amici, ibi opes

Vtrunque a Fabio prouerbii loco ponitur. Prius in tyrannos et factiosos dictum, posterius in eos, qui in mendacio depraehenduntur.

Simile simili gaudet

Cicero: Pares autem cum paribus, vt est in veteri prouerbio, facillime congregantur. Quod Graeci sic: Ἥλιξ ἥλικα τέρπει. Ad hoc prouerbium Cephalus apud Platonem primo De republica libro alludens Saepe, inquit, plerique conuenimus ferme aequales, antiquum illud seruantes prouerbium, id est senes inter nos congregamur, vt item inter se iuuenes. Consimile est Graecum et illud Similem deus ad similem ducit. Agathon in Conuiuio Platonis: Scite quidem veteri prouerbio fertur simile simili semper herere.

Emunctae naris

Dicitur is, qui acri est exactoque iudicio quasi purgatae naris et vehementer nasutus. Horatius de Lucilio: Emunctae naris, versus componere durus. Ad hoc adagium allusisse videtur Plato libro De republica primo, vbi Trasimachum sic loquentem fecit: Dicito, inquit, O Socrates, est tibi nutrix? Cui Socrates Quid? Nam respondere decebat, inquit, magis quam talia quaerere. Quoniam, inquit, te negligit, et oppletas tibi nares non emungit, quum tamen indigeas, qui neque pecudum neque pastoris cognoscis officium, etc.

Fames et mora bilem in nasum conciunt

Sosia Plautinus in Amphitrione Vetus adagium est, inquit: Fames et mora bilem in nasum conciunt, hoc est latrante stomacho omnis mora stomachum facit. Vnde et vulgo si quis sit morosior atque iracundior, eum num ieiuno adhuc stomacho sit rogare solemus.

Oculatae manus

Lena in Asinaria Plauti adolescenti multa pollicenti, quum illa promissis nihil commoueretur, Semper, inquit, oculatae nostrae sunt manus, credunt quod vident. Eadem est sententia Samnionis Terentiani: Nunquam ego adeo astutus fui, Quin quicquid possem mallem auferre in praesentia potius. Ballio leno in Pseudolo Plautina: Eme die caeca hercle oliuum, id vendito oculata die. Iam hercle vel ducentae fieri possunt praesentes minae. Hoc est 'eme non praesente pecunia, sed in diem pacta; reuende pecunia praesente'. Nam quod praesens adest, id demum oculis videri potest; promissa audiuntur tantum, non videntur. Vnde Cherea Terentianus Fac nunc promissa vt appareant, inquit.

Graeca fide, attica fides

Graecis ob leuitatem nemo fidem habebat olim, si quid promisissent, nisi simul rem praesentem exhibentibus. Inde Graeca fide res agi dicitur, quum verborum auctoritate seclusa re praesenti commercium transigitur. Claracta lena in Asinaria Plauti: Diem aquam solem lunam noctem haec argento non emo; Caetera quae volumus vti, Graeca mercamur fide, id est praesente pecunia. Etiam si in Graecis est prouerbiis Attica fides pro certa indubitataque fide, ob templum ab Atticis Fidei extructum.

Altera manu lapidem ferre, altera panem ostentare

Est coram blandiri, clam obtrectare; palam amicum, clam inimicum agere; illectare hominem blandiciis, vt perdas. Qui mos est caudatis istis scorpiis, qui lingua lambunt, verum arcuata cauda venenum infundunt. Euclio Plautinus: Altera manu fert lapidem, panem ostentat altera. Quo adagio Hieronymus quum alias tum contra Rufinum venustissima allusione est vsus: An tibi ideo panem non damus, quia hereticorum cerebro lapidem illidimus? id est an ideo te non laudamus, quia insectamur illos?

Melle litus gladius

Apud eundem Hieronymum est in Augustinum, si memini recte, qui Hieronymianam interpretationem repraehensurus blandiora quaedam praemittit, quibus repraehensionis asperitatem mitigat. Ea Hieronymus melle litum gladium appellat prouerbium esse significans. Eundem habet sensum Mellitum venenum.

Ventus navim deserit

Hoc prius dici consueuit, quoties fortuna ante sequunda reflare incipit et, vt solet, prosperis aduersa succedunt. Tranio Plautinus hero absente triennium musice sane atque genialiter aetatem egerat; eo reuerso, quum nihil nisi crucem speraret, Nunc, inquit, ventus nauim deserit. Contra rebus bene procedentibus Pulchre haec confertur ratis apud eundem poetam dictum.

Simul flare sorbereque difficile

Quotiens significamus duas res eodem tempore fieri non posse. Conuenit in homines tumultuarios, qui simul plura negotia moliuntur, quorum nihil tamen probe. Quod vicium Graece πολυπραγμοσύνη nominatur. Id verbum A. Gellio interprete significat ad multas res aggressionem earumque omnium rerum actionem. Tranio idem ab hero obiurgatus quod non maturius redisset, quum ille se aliubi fuisse diceret, nec simul apud herum esse potuisse et illud, quod fuerat iussus, facere, Si voles, inquit, verbum hoc cogitare, Simul flare sorbereque haud factu facile est.

Res in foro nostro verti

Est rerum nostrarum statum immutari itidem, vt in foro subinde res nouantur. Idem Tranio apud Plautum: Vbi egomet video rem verti in meo foro.

Uti foro

Est se rebus praesentibus accommodare aequoque animo ferre quod temporis ratio postulat. Terentius in Phormione: Scisti vti foro. Quod adagium fuisse vulgatum, etiam si Donatus non admonuisset, nemo tamen esset qui dubitaret. Seneca: Vtamur foro et quod sors feret aequo animo feramus. A mercatoribus translatum Donato auctore, qui non ante locum commercii praescribunt, quanti vendant quae aduehunt, sed sequundum annonam fori, quam depraehenderunt, consilium de vendendis aut non vendendis mercibus sumunt.

Inscitia est contra stimulum calces

Ex eadem est fabula. Donatus παροιμία est, inquit, cum eclypsi; deest enim 'iactare'. Est autem contra stimulum iactare calces, iis repugnare, quos quod vincere nequeas, non nisi malo tuo prouoces. Simile 'Stimulos manu caedis'. Plautus in Truculento: Si stimulos pugnis caedis, manibus plus dolet. De nihilo nihil est irasci, quae te non flocci faciat.

Aureos polliceri montes

Est ingentia regaliaque promittere. Plautus in Sticho: Neque ille sibi mereat Persarum Montes, qui esse aurei perhibentur. Terentius in Phormione: Is senem per epistolam Pellexit, modo non montes auri pollicens. Hanc hyperbolen prouerbialem fuisse Donatus admonet. Persius: Magnos promittere montes.

Bona cylicum

Graecum adagium est Ἀγαθὰ Κυλίκων. Cui Cylix quidam occasionem praebuit, qui prodita Mileto ad summas diuitias repente euectus est. Dicitur in eos, qui foedo quaestu ditescunt.

Mortuo petere tributum

Ἀπὸ νεκροῦ φορολογεῖν, id est A mortuo tributum petere. In homines rapaces dicitur, qui per fas nefasque sine discrimine vndecumque diuitias congerunt. Consimile est Graecum item et illud: Vel a mortuo rapit.

Divitiarum pelagus

Graeca sunt Ἀγαθῶν θάλασσα, id est Bonorum mare; Ἀγαθῶν σωρός, id est Bonorum cumulus; Ἀγαθῶν μυρμηκία, id est Densissima confertissimaque vis bonorum. Est enim μυρμηκία cauernula aut agmen formicarum. Competit in eos, qui immensas opes domi extructas habent.

Ilias malorum

Κακῶν Ἰλιάς, id est Malorum Ilias. Quum nihil mali deesse significamus, vt in Iliade omne erumnarum omnium genus commemoratur. Neque huic dissimile illud Λέρνη κακών, id est Lerna malorum, quo apte vtemur, quoties malum malo, calamitas calamitati succedit, ita vt fere fieri videmus. A Lerna palude tractum, in quam omnis colluuies erat collecta.

Lineam mittere

Plautus in Mustelaria: Non ego illi extemplo ita meum ostendam sensum. Mittam lineam, Dissimulabo me horum quicquam scire. A pictoribus translatum.

De facie nosse

Est vel leuiter tanquam eminus visum nosse. Cicero in Pisonem: Habet hoc ipsa virtus, quam tu ne de facie quidem nosti, id est non modo penitus, quid sit virtus, non perspexisti, verum ne simulachrum quidem virtutis nosti.

Matura

Augustum et in sermonibus dicere et in epistolis scribere solitum A. Gellius refert Σπεῦδε βραδέως, id est Festina lente. Quod simplici verbo dici Latine putat Gellius: Matura. Quo sermone monebat, vt ad rem agendam simul adhiberetur et industriae celeritas et diligentiae tarditas. Simile est huic Sallustianum illud: Antequam incipias, consulto; vbi consulueris, mature opus facto.

Lentius ambulando longum etiam iter conficitur

Neotericum est adagium apud Italos, quo commendata est assiduitas. Assidua enim opera, etiam si remissior sit, vel operosa negocia finiuntur.

Abronis vita

Graecorum sunt adagia in homines luxu sumptuque immodico. Abronis enim deliciae non aliter apud Graecos prouerbio locum fecerunt, quam Aesopi patina Latinis sermonem ministrat. Et Sicula mensa Sybariticaque vita (fuit enim vtraque natio luxu notabilis) in prouerbium abiit, vt et Persici apparatus, de quibus Horatius in Odis: Persicos odi, puer, apparatus.

Mortuo verba facere et alia in eundem sensum

Incidit quum quis loquitur ei, qui verbis illius non magis mouetur, quam si non audiat. Plautus: Mortuo verba nunc facio. Terentius: Verba fiunt mortuo. Simile est Surdis canere. Vergilius: Non canimus surdis. Et Fabellam surdo asello narrare, quod est apud Horatium. Plautus: Nihilo pluris refert, Quam si ad sepulchrum mortuo dicat iocum. Extat et Graecum adagium Νεκρῷ λέγων μύθους εἰς οὖς, et Lapidi loqueris, et Ad parietem verba facis. Λίθῳ λαλεῖς. Πρὸς τοῖχον λαλεῖς.

Est sua et formicis ira

Ἔνεστι καὶ μύρμηκι χολή. Est et formicae ira. Graecum est, et hunc habet sensum: neminem esse tam impotentem, quin iniuriam acceptam vlcisci cupiat, nec cuiusquam vel infimi homuntionis simultatem esse contemnendam.