Collectanea 601–700

Balbinum polypus agnae delectat

In eum conuenit, qui studio amoreque excoecatus vicium pro virtute admiratur ac laudat. Quemadmodum Balbino amatori Agnae suae polypus suaue olebat. Horatius: Turpia decipiunt coecum vicia, aut etiam ipsa haec Delectant, veluti Balbinum polypus Agnae.

Qui ne tuberibus propriis offendat amicum

Qui sibi maiora vicia ignosci volet, aliorum minora ferat.

Cygnaea cantilena

De iis dici solitum, qui morti vicini supremum loquuntur. Cygnos enim morientes canere perhibent. Hieronymus: Nescio quid cygnaeum vicina morte cecinerunt, de senibus loquens poetis, qui quo fuere morti propiores, eo in scriptis fuere suauiloquentiores.

Communis mercurius

De re furtiua dicitur, quam Mercurius furtorum auctor communem esse docuit.

Mali corvi malum ovum nascitur

Id est ex malis parentibus malus filius, ab indocto praeceptore indoctus discipulus. Quod adagium in Coracem Ctesiamque altercantes reciproco dilemmate succlamatum fuisse Gellius refert.

Sacram movere ancoram

Est extrema experiri et nihil intentatum relinquere. Nam extremam ancoram sacram olim vocabant, quam non nisi extremo in discrimine iaciebant.

Cassioticus nodus.

In astutos et calumniosos homines dicitur. Cassiotae enim nodos quosdam inexplicabiles excogitasse feruntur.

Colophonia contumelia.

In potentes, qui tenues iniuria afficiunt. Plato in Epistolis ad Dionysium: Promissis omnibus, o vir mirabilis, Colophonium (vt aiunt) suffra gium finemque gloriosissimum imposuisti.

Ventis seqwndis navigat

De feliciter agentibus dici solitum.

In aqua scribere

Est inanem laborem conari.

Camelus vel scabiosa multorum asinonum portat onera

De his dici solitum, qui tametsi senes multis tamen iuuenibus praestant potentia.

Cretensis contra aeginitam

Id est improbus cum improbo agit. Sunt enim vtrique et Cretenses et Aeginitae vanis et subdolis ingeniis.

Pedetentim

A caute glaciem ingredientibus tractum. Terentius: Dii bene vertant quod agas, pedetentim tamen, id est sensim et leniter.

Cancer leporem venatur

De re neutiquam verisimili vtrumque dicitur.

Fictiles divitiae

De opibus incertis et fragilibus dictum, cuiusmodi sunt quae facile pereunt.

Homo fictilis

Id est mollis minimeque validus, a figulorum vasis tractum.

Invenit mali coagulum

Competit in hominem meritas poenas dantem.

Lepus dormiens

Quadrat in eum, qui quod non facit facere se adsimulat aut quod facit facere dissimulat. Leporem enim patentibus genis dormire constat.

Lemnium malum

In morosam mulierem dicebatur. Lemni enim mulieres pessimas abundare ferunt.

Lepus pro carnibus

In eos conuenit, qui ob diuitias suas aut vtilitatem quampiam in periculum veniunt. Leporem enim non quod noceat venamur vt lupum, sed quod pulpamentum habet.

Libyca fera

Dictitabatur in hominem vafrum callidum versipellem variis moribus; eiusmodi monstrum Catilinam fuisse Cicero testatur. In Libya namque variae ferarum species miscentur.

Album suffragium

Pro felici rerum successu dicitur; albis enim et nigris calculis olim suffragia ferebantur. Inde albus calculus pro fauore apud Plinium, et apud Plautum nigrum calculum pro candido inserere, pro eo quod est malum et incommodum adferre.

Lyndii sacrificium

Est apud Lactantium fabula de Hercule, qui Lyndio cuidam duos boues ereptos per vim mactauit; senex autem Herculi comedenti multa maledicens risui fuit, ita vt Hercules nullum vnquam conuiuium sibi suauius fuisse diceret. Potest in eos torqueri, qui de rapto sacrificant, vel in eos, qui accepta iniuria vltro etiam ridentur ab iis, qui fecerunt.

Linum lino copulas

Id est debilia debilibus adiungis. Ctesippus in Eutydemo Platonis: Non (vt fertur), Eutydeme, lino linum connectis. Grauem rem dicis, si pater tuus pater est omnium.

Locrense pactum

De foedifragis dictum, cuiusmodi Locros fuisse perhibent.

Lupi alas quaeris

Hoc est quaeris ea, quae nusquam sunt.

Lupus hiavit. Lupus puteum circumit.

In frustra rei cuipiam inhiantes dictum. Lupus enim famelicus, vbi praeda non datur, hians circumambulat idemque sitiens puteum circumcursat, quid velit ostendens, at frustra. Eundem habet significatum Canis circum intestina.

Leonem tondere

Est potentibus dolos struere. Socrates De republica primo ad Trasymachum saeuum et animosum Putasne me adeo furere, inquit, vt leonem tondere audeam et aduersus Trasymachum insidias tendere? Agni nimirum citra periculum tondentur, leones eodem modo tractari nolunt.

Quavis incantatione melius

De ratione vehementer efficaci dicebatur. Plato in Epistolis: Puto enim responsiones nostras iusticia et pudore (nisi quid magnum subsit) magis omni (vt dicitur) incantatione vos in pristinam amicitiam et communionem copulaturas.

Lucernam in meridie accendere

Est intempestiue quippiam adhibere, quum nihil est opus.

Soli lumen inferre

Est per se clarissima velle oratione illustrare, apud Fabium.

Laconicae lunae

Lacones pacta differre consueuerunt lunam causantes. Inde de pactionibus infirmis et dubiis adagium Lunae Laconicae.

Lychno pinguior

In sordidos dictum aut in luxu superfluentes.

Megarensium lachrymae

Coactae sunt lachrymae. Megarenses enim regem suum defunctum coacti sunt omnes simul deflere. Ad nouercae tumulum flere eundem sensum obtinet, quod aliubi posuimus: Πρὸς σῆμα μητρυᾶς θρηνεῖν.•

Ad mensuram aquam bibunt, sine mensura offam comedunt

Quadrat in eos, qui praepostera ratione ibi parcissimi sunt, vbi nihil opus; vbi oportet, intemperantissimi.

Ne puero gladium

Subaudi 'commiseris', id est rerum imperitis caue quicquam magni negocii committas, ne vel in suam vel aliorum perniciem abutantur potestate accepta.

Non una hyrundo ver efficit

Id est non vnum quiddam est satis, in quo multa requiruntur. Veluti si ex vna coniectura quis iudicet.

Ne temere abydum

Subaudiendum 'nauiges', id est nullum sine magna causa periculum magnum suscipiendum.

Malum bene quiescens ne commoveris

Mala sopita non esse renouanda. Simile: 'Cinere conditum ignem ne resuscites', 'Hoc vlcus ne moueas', 'Hanc cicatricem ne refrices'.

Neque natare neque litteras

Aut subaudi aut adde 'didicit' aut 'nouit'. Haec enim duo Athaenis pueri statim discebant. Vnde et in eos dicitur, qui nihil bonarum artium in puericia didicerunt. Plato libro De legibus tertio: Qui vero contra affecti sunt, sapientes habendi, etiam si neque litteras (vt dicitur) neque natare sciant.

Ne caprea cum leone pugnam ineas

Μὴ πρὸς λέοντα δορκάς, id est Ne contra leonem caprea. Ne impar cum potentiore decertes; dorcas enim siluestris est caprea.

Parvum malum, magnum bonum

Ex paulo incommodo laboreque summa commoda capiuntur. Nisi malumus Terentianum illud intelligere: Ex malo principio maximas conflari amicitias.

Ne gladium tollat mulier

Id est ne conetur qui opem ferre nequeat.

Midas auriculas asini habet

Vel in stolidos dici potest vel in tyrannos, qui longinquis etiam in locis audiunt, nempe auscultatoribus dimissis. Ferunt Persianum illud hemistichon: Auriculas asini quis non habet? prius fuisse scriptum: Auriculas Mida rex habet. Ex fabula notissima sumptum adagium.

Ignem igni ne addas

A carbonario quodam exusto natum ferunt, id est malum malo ne addas.

Nebulas detexis

In vane laborantem dictum.

Asinus mysteria vel sacra portat

Inde natum, quod sacra et ad solemnitatem necessaria asinis imponebantur. Cuius rei testis abunde Apuleius, cum asinus sacerdotibus illis impurissimis seruiret. De honore dicitur indigno commisso. Eundem habet sensum Simia purpurata et quod hodie dicunt 'Inaurare nucum putamina' et 'Sudem purpura vestire'.

De asini umbra

Subaudi 'altercantur' aut 'rixantur'. Ferunt a quodam asinum conductum. Is aestuante sole sub asino cubans a sole se defendit. Mouit hinc rixam locator negans se asini vmbram locasse, sed asinum. Simillimum est illi de lana caprina. Meminit et Apuleius de se, quod dum per fenestram prospectat asinus et vmbra proditus deprehenditur, adagium fuisse diuulgatum.

Cretizare. Graecari.

Pro eo quod est dolis agere. Eadem ratione Plautus graecari et pergraecari dixit, pro eo quod est voluptariam vitam agere. A gentis moribus vtrunque sumptum.

Frater adesto viro

Apud Platonem secundo De republica libro Adamantus Glauconis contra Socratem disputantis partes excipiens Nondum, inquit, o Socrates, satis de hac re dictum. Quur nam? Id namque dictum non est, quod maxime dici oportuit. Tum Socrates: Frater adesto viro, vt habet prouerbium. Quare tu, si quid hic reliquit, adiuua. Vnde natum sit, Plato idem in Protagora monstrat, vbi Socrates Prodicum aduocans, vt Simonidem conciuem suum [conuenit] a Protagorae calumnia tueatur: Videor equidem aduocare te, inquit, quemadmodum ait Homerus Scamandrum ab Achille obsessum Simeontem aduocasse: O dulcis frater, viri huius vna ambo vim comprimamus. Iisdem autem verbis Cassius Caesarem aggrediens fratrem adiutare iussit, et quidem Graece, vt refert Plutarchus. De eo dictitatum, qui deficientem et imparem mutuis viribus adiuuat.

Sine obsonio convivas fecisti

Qui in animo quippiam constituunt non expendentes, quid ad id efficiendum requiratur. Nam apud Platonem quum Socrates ciuibus, quos oratione finxerat, nullum alium adderet victum praeter panem et vinum, tum Glauco Sine obsonio, vt videtur, inquit, conuiuas fecisti.

Lynceus

Lyncei oculi iam olim in prouerbio sunt. Plato in Epistolis: Ne Lynceus quidem, vt eiusmodi animus videat, efficere possit. Horatius in Epistolis: Non possis oculo quantum contendere Lynceus, Non tamen iccirco contemnas lippus inungi. Plinius Secundus de luna loquens: Nouissimam vero primamque eadem die nullo alio in signo quam in ariete conspici. Id quoque paucis mortalium contingit. Et inde fabula cernendi Lynceo. De eodem plura alias idem Plinius. E diuerso caecum Tiresiam vocamus. Iuuenalis: Nec surdum nec Tiresiam quenquam esse deorum.

Tricae

Martialis: Quaecunque lusi iuuenis et puer quondam Apinasque nostras. Idem alibi: Sint apinae tricaeque et si quid vilius istis. De leuissimis vilissimisque rebus dictum. Inde natum, quod (vt auctor est Plinius) veteres Apinam vrbem euersam in ludicrum verterunt.

In toga saltantis personam inducere

Est in re ludicra seria miscere aut contra in re seria ludicra inducere. Nec dissimile est huic Hebreum illud: Musica in luctu. Martialis: Noli ergo, si tibi videtur, rem facere ridiculam et in toga saltantis inducere personam.

Rem factam putare

Semel atque iterum est apud Martialem pro eo quod est rem certam et indubitatam habere. Ad Porcillum: Tu factam tibi rem statim putasti. Iam te rem factam, Bythinice credis habere?

Echino asperior

Graecum adagium in homines morosos et intractabiles. Est enim echinus apud Plinium piscis aculeata vndique testudine.

Odium vatinianum

Vatinius intantum populi Romani odium peruenit, vt in prouerbium abierit. Nam capitale acerbumque odium significare volentes Vatinianum odium dicebant. Catullus: Munere isto Odissem te odio Vatiniano.

Fumos vendere

Pro eo quod est ambitiosa assentatione gratiam captare. Apud Martialem: Vendere nec vanos circa Palatia fumos, Plaudere nec Cano, plaudere nec Glaphyro. A Thurino quodam natum, quem Alexander Seuerus imperator Romanus fumo enecari iussit, quod simulatam apud herum suum gratiam et officium commendationis cuidam subornato ad hoc ipsum a Caesare vendidisset, proinde praecone iusso dicere 'Fumo perit qui fumos vendidit', quemadmodum scribit Spartianus in eius imperatoris vita. Consimile euangelicum Oleum vendere, prius illud a thurificantibus, hoc ab vnctoribus translatum.

Pellem caninam rodere

Id est maledicis maledicere. Martialis in detractorem et allatratorem: Non deerunt tamen hac in vrbe forsan Vnus vel duo tresue quattuorue, Pellem rodere qui velint caninam; Nos hac a scabie tenemus vngues.

Oleum aure vel ore ferre

Si Domitio credere libet, qui loqui non quissent, eos olim prouerbio oleum ore gestare dicebant. Eoque Martialis in quendam fastidiosa aure, quod neminem audire vellet: Narratur belle quiddam dixisse, Marulle, Qui te ferre oleum dixit in auriculam.

Vivi ursi fumantem nasum ne tentaveris

Ne potentiorem irritaueris, ne ioco quidem. Martialis: Rabido nec perditus ore Fumantem nasum viui tentaueris vrsi. Si placidus licet et lambat digitosque manusque, Si dolor et bilis, si iusta coegerit ira, Vrsus erit: vacua dentes in pelle fatiges. A canibus vrsum sectantibus translatum.

Alia voce psytacus, alia coturnix loquitur

De musicis aut poetis dispari facultate. Martialis in clancularium quendam poetam, qui suos versiculos Martialis nomine in vulgus spargebat, Credis, inquit, hoc, Prisce, Voce vt loquatur psytacus coturnicis?

Dies albo lapillo notandus

Veteres si quem diem faustum felicemque euenisse significabant, eum albo lapillo notandum dicebant, aut candido vnione aut niueo calculo albaue gemma; contra infaustum carbone et atro lapillo numerandum. Exem pla et notiora et frequentiora sunt apud auctores, quam vt hic ascribenda sint.

Calvus comatus

In eum dicitur, qui se asciticio cultu venditat. Martialis: Caluo turpius est nihil comato.

Barbam leoni mortuo vellere

Domitius prouerbium fuisse admonet in eum, qui eum excitare conaretur, qui moueri non posset. Martialis: Quare si pudor est, Ligella, noli Barbam vellere mortuo leoni.

Congregare cum leonibus vulpes

Est impares dissimilesque res permiscere. Martialis: Quid congregare cum leonibus vulpes?

Aquilam noctuae comparare

Dissimillima similia videri velle. Martialis: Aquilisque similes facere noctuas quaeris.

Ne mihi Suffenus essem.

Id est ne mihi placerem. Erat enim Suffenus poeta omnium ineptissimus, in aliorum vicia dicax, ad sua caecus. Huius mores et ingenium depinxit Catullus: Idem infaceto est infacetior rure, Simul poemata attigit; neque idem vnquam Aeque est beatus ac poema quum scribit. Tam gaudet in se tanque se ipse miratur. Ibidem: Quem non in aliqua re videre Suffenum Possis, id est suis erroribus blandientem. Pari ratione dici licet: Ne tibi sis Maeuius, de quo Horatius: 'Egomet mi ignosco, Maeuius inquit.

Siculus vel samia furatur.

Graecum in eos, qui ne a vilissimis quidem rebus furaces manus abstinent.

Vitae pugillus

Id est minimum. Plautus animae salillum pro eodem dixit.

Syri contra phoenices

Cum versutus agit cum versuto. Nam vtraque gens dolis insignis est.

Ex tripode

Perinde est ac si ex oraculo Apollinis dicas. Inde comicum: Apollinis oraculum non verius fuerit. Proinde si quis se vera dicere significare velit, hoc modo loqui poterit: Ex tripode tibi dictum puta.

Pelopis vel tantali talenta

Pro immensis diuitiis apud Graecos legitur. Non mi aurum posco Pelopis nec magna talenta.

Talpa caecior

Hyperbolicos in multum caecutientes dicitur.

Ephyraeum seu dodonaeum aes

In garrulos et obstreperos dictum antiquitus, propterea quod Ephyraeum aes maxime tinniat.

Parni scaphula

In eos conuenit, qui ob res minutulas nimium sunt molesti. Parnus enim quidam ob nauiculam perditam populo molestissimus fuisse legitur.

Hylam vocas

De frustra querentibus clamantibusque dictum. Ab historia tractum adagium. Hylas enim vnus ex Herculis comitibus fuit, qui aquatum egressus in fonte periit atque inde a nymphis raptus fingitur. Ei sacra instituta, in quibus per montes et circum fontes a saltantibus nomen illius inclamabatur. Vnde Vergilius: His adiungit Hylam, nautae quo fonte relictum Clamassent, vt littus Hyla Hyla omne sonaret.

Tyrture loquacior

Notissima metaphora in garrulos. Vulgo 'Pica loquacior' et hodie dicunt.

Colophonium suffragium

In Graecorum collectaneis huiusmodi adagium inuenio: Τὸν κολοφῶνα ἐπέθηκεν ἐπὶ τῆς βεβαίας ψήφου, id est Colophona statuit ad inuiolatum suffragium. Ex quo intelligitur illa Platonis ironia in Dionysium tyrannum. Quum enim, inquit, bonorum Dionis omnium venditionem faceres absque eius consensu, quanquam ita demum hoc faciendum dixeras, si ille assentiretur, promissis omnibus, o vir mirabilis, Colophonium (vt aiunt) suffragium finemque gloriosissimum imposuisti.

Tithoni senectus

A fabula Tithoni sumptum notiore quam vt hic sit recensenda.

Primum optimos aegina alit

A ciuitatum natura ductum, quae primum moribus seueris et parsimonia coalescunt et augentur, deinde paulatim cum opibus vicia immigrant. In eos dicitur, qui prius parce vixerunt, deinde ad luxum sese conuertunt.

Fumum fugiens in ignem decidit

Id est aliud vitans incommodum in aliud grauius incidit.

Titanas vocas

Id est auxilium imploras. A Titanum fabula tractum, qui Ioui contra Gigantes auxilio venerunt.

Fricantem refrica

Id est gratificanti vicissim gratificari, blandienti blandiri, palpanti palpare.

Ficulno folio anguillam

Id est ficulno folio anguillam tenes. Est autem fici folium scabrum eoque ad anguillam tenendam, quae natura lubrica, idoneum. In calumniosum dicitur, qui arctiore nodo illigatus tenetur, vt iam elabi non queat.

Sub omni lapide scorpius dormit

In morosos dicebatur et meticulosos.

Sus seipsam laudat

De iis, qui de malefactis etiam gloriantur.

Hydram inficis

Id est per se sceleratum ad scelera instigas.

Suem provocat

In rixarum auidos dictum.

Phalaridis imperium

In eos dictum, qui nimis insolenter et crudeliter abutuntur potestate.

Phoenicum conventa

A gentis moribus ductum, in foedifragos.

Dathos agathon et similia

Refert apud Hermolaum Eustathius Thasiorum celebrem coloniam Dathon fuisse circa Strymonem, adeo vt in prouerbium quoque illorum opes venerint: Dathos agathon, id est Dathos bonorum, quasi ἀγαθῶν ἀγαθίδες, quod item prouerbii loco est apud Graecos, vt verbum Agathides loci nomen sit. Eodem auctore et Thasos bonorum in eundem sensum dicebatur.

Calauriam insulam

Calauriam insulam Neptunus pro Delo possedisse legitur, commutatione facta cum Latona, sicut Taenarum pro Pythone, vt in prouerbium res abierit vel permutationis vel actionis eius, quae praescriptis verbis fit 'Do vt des'. Ἶσόν τοι Δῆλόν τε Καλαύριάν τε νέμεσθαι Πυθὼ δ᾿ ἠγαθέην καὶ Ταίναρον ἠνεμόεσσαν.

Psyrice facta

Psyrum seu Psyries insulae nomen est ignobilis apud Plinium li. v., adeo vt illius obscuritas et in prouerbium versa sit, vt olim quae parum magnifice sordideque facta viderentur, ea Psyrice facta dicerent. Cratinus: Ψύρα τὸν Διόνυσον ἄγοντες, καὶ Ψύρα τὴν Σπάρτην ἄγεις.

Felix qui nihil debet

Graecum Merula auctore apud Hermolaum. Sensus notissimus.

Myconium caput

Pro caluo in prouerbio fuisse Strabo his verbis docet: Caluos, inquit, ipsos moris est dicere Myconios, quod in ea insula quasi gentile id vicium est.

Clematis aegyptia

Phalerius Demetrius 'In prouerbium, inquit, 'cessit clematis Aegyptia, nominatis ita qui procero et nigro sunt corpore'. Est autem herba, cuius plures species commemorat Plinius in Historia mundi libro xxiiii. ca. xv. Quarum vna clematis Aegyptia cognominatur; eadem ab aliis partim daphnoides, partim polygonides vocatur, longa tenuisque nigro folio. Etiamsi in Plinio clamatis legitur, non clematis.

Optimum non nasci aut ocyssime aboleri

Plinius in septimi libri praefatione collectis innumerabilibus tum natiuitatis tum vitae nostrae incommodis prouerbialem sententiam vsurpauit. Itaque multi extitere, inquit, qui non nasci optimum censerent aut quam ocyssime aboleri. Eam Graecis duobus senariis sic efferunt: Τὸ μὴ γενέσθαι μεντ᾿ ἄριστον ἐστ᾿ ἀεί· Ἐπὰν δὲ γένηται, ὡς τάχιστ᾿ εἶναι τέλος. Theognis in Angeltico: Ἀρχὴν μὲν μὴ φῦναι ἐπιχθονίοισιν ἄριστον, Φύντα δ᾿ ὅπως ὤκιστα πύλας Ἀΐδαο περῆσαι. Lactantius in Institutionibus hanc sententiam a Sileno nescio quo profectam scribit, eandemque Ciceronem libro De consolatione sic vsurpasse, vt vtrique parti metaphoram ornandi gratia adiungeret hoc pacto: Non nasci longe optimum, nec in hos scopulos incidere vitae; proximum autem, si natus sis, quam primum mori, tanquam ex incendio effugere violentiam fortunae.

Id est adonidis horti

Pausanias grammaticus Adonidis ait hortos lactucis et feniculis frequentes ac Veneri dicatos fuisse, in quibus semina deponi haud aliter quam in testis solerent, eoque rem in prouerbium abiisse contra futiles ac leuiculos. De Adonio lege Plinium li. xxi. ca. x. Meminit de his hortis et Plato, vnde flosculos protinus emorituros colligi significat.